PHÂN BIỆT CHE GIẤU TỘI PHẠM VÀ KHÔNG TỐ GIÁC TỘI PHẠM

1. Căn Cứ Pháp Lý Điều Chỉnh

Trách nhiệm hình sự đối với hành vi che giấu tội phạm và không tố giác tội phạm chịu sự điều chỉnh của các văn bản pháp luật sau:

• Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017):
  • Điều 18: Khái niệm và nguyên tắc xử lý hành vi Che giấu tội phạm.
  • Điều 19: Khái niệm và nguyên tắc xử lý hành vi Không tố giác tội phạm.
  • Điều 389: Tội che giấu tội phạm.
  • Điều 390: Tội không tố giác tội phạm.
• Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung):
  • Quy định về nghĩa vụ cung cấp thông tin, tố giác tội phạm của công dân và thẩm quyền giải quyết tin báo của cơ quan có thẩm quyền.

2. Bản Chất Pháp Lý Của Từng Tội Danh

2.1. Che giấu tội phạm (Điều 18 và Điều 389 Bộ luật Hình sự)

• Bản chất hành vi: Là hành vi hành động tích cực nhằm giúp đỡ người phạm tội sau khi tội phạm đã được thực hiện.
• Dấu hiệu bắt buộc:
  • Không có hứa hẹn trước: Người thực hiện hành vi che giấu không hề bàn bạc, thỏa thuận hay hứa hẹn từ trước khi tội phạm diễn ra (nếu có thỏa thuận trước thì sẽ bị xử lý với vai trò Đồng phạm giúp sức theo Điều 17 BLHS).
  • Hành vi cụ thể: Sau khi biết người khác đã thực hiện tội phạm, người này chủ động: che giấu người phạm tội (cho ở nhờ, cung cấp chỗ trốn, mua vé xe, cho tiền đi trốn); che giấu dấu vết, tang vật (rửa vết máu, chôn hung khí, xóa dữ liệu camera); hoặc có hành vi khác cản trở việc phát hiện, điều tra, xử lý người phạm tội.
• Mức hình phạt (Điều 389 BLHS):
  • Khung cơ bản: Phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc phạt tù từ 06 tháng đến 05 năm.
  • Khung tăng nặng (phạm tội trong trường hợp che giấu các tội xâm phạm an ninh quốc gia hoặc tội đặc biệt nghiêm trọng): Phạt tù từ 02 năm đến 07 năm.

2.2. Không tố giác tội phạm (Điều 19 và Điều 390 Bộ luật Hình sự)

• Bản chất hành vi: Là hành vi không hành động (thụ động, im lặng) trước việc tội phạm xảy ra.
• Dấu hiệu bắt buộc:
  • Người này biết rõ tội phạm đang được chuẩn bị, đang được thực hiện hoặc đã được thực hiện;
  • Có điều kiện thông báo, có khả năng tố giác nhưng cố tình không báo tin cho cơ quan có thẩm quyền (Công an, Viện kiểm sát, UBND).
• Phạm vi áp dụng: Không phải mọi loại tội phạm khi không tố giác đều bị đi tù. Căn cứ Khoản 1 Điều 390 BLHS, người không tố giác chỉ bị xử lý hình sự đối với các tội danh được liệt kê cụ thể tại Điều 389 hoặc các tội phạm rất nghiêm trọng, đặc biệt nghiêm trọng được quy định tại Điều 390 BLHS.
• Mức hình phạt (Điều 390 BLHS):
  • Phạt cảnh cáo, phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm.

3. Quy Định Đặc Biệt Đối Với Người Thân Thích Trong Gia Đình

Pháp luật hình sự Việt Nam thể hiện tính nhân đạo sâu sắc đối với mối quan hệ gia đình (tình phụ tử, mẫu tử, phu thê), nhưng vẫn vạch rõ ranh giới nghiêm ngặt:

Căn cứ Khoản 2 Điều 18 và Khoản 2 Điều 19 Bộ luật Hình sự 2015:

• Đối tượng người thân thích được xem xét bao gồm: Ông, bà, cha, mẹ, con, cháu, anh chị em ruột, vợ hoặc chồng của người phạm tội.

3.1. Đối với hành vi Che giấu tội phạm:

• Người thân thích vẫn phải chịu trách nhiệm hình sự nếu che giấu người phạm tội thực hiện các tội xâm phạm an ninh quốc gia hoặc các tội đặc biệt nghiêm trọng khác được quy định cụ thể tại Khoản 2 Điều 389 BLHS (như Tội giết người, Tội cướp tài sản, Tội mua bán trái phép chất ma túy đặc biệt nghiêm trọng).
• Đối với các tội ít nghiêm trọng, nghiêm trọng hoặc rất nghiêm trọng khác, người thân thích che giấu sẽ không phải chịu trách nhiệm hình sự.

3.2. Đối với hành vi Không tố giác tội phạm:

• Người thân thích không phải chịu trách nhiệm hình sự vì hành vi không tố giác người thân của mình, TRỪ TRƯỜNG HỢP không tố giác các tội:
  1. Các tội xâm phạm an ninh quốc gia (Chương XIII BLHS);
  2. Các tội đặc biệt nghiêm trọng quy định tại Điều 389 BLHS (như Giết người, Khủng bố, Hiếp dâm trẻ em, Cướp tài sản có tổ chức…).

Lưu ý đối với Người bào chữa (Luật sư): Căn cứ Khoản 3 Điều 19 BLHS, Luật sư không phải chịu trách nhiệm hình sự về hành vi không tố giác thân chủ của mình, trừ trường hợp không tố giác các tội xâm phạm an ninh quốc gia hoặc tội phạm đặc biệt nghiêm trọng khác do chính thân chủ tham gia thực hiện mà Luật sư biết rõ khi thực hiện nhiệm vụ bào chữa.

4. Những Tình Huống Dễ Sai Sót Và Rủi Ro Thực Tế Cần Tránh

1. Cho tiền, mua vé xe cho bạn bè/người thân bỏ trốn:
   • Nhiều người nghĩ rằng đưa tiền cho bạn trốn chỉ là “nghĩa khí giang hồ” hoặc thương xót người thân. Hành vi đưa tiền, cấp phương tiện, giấu trong nhà kho để tránh công an truy bắt là hành vi kinh điển của Tội che giấu tội phạm (Điều 389 BLHS).
2. Xóa dữ liệu camera, rửa sạch hiện trường tai nạn/đâm chém:
   • Khi người thân gây án hoặc gây tai nạn giao thông bỏ chạy về nhà, gia đình vội vàng lau chùi vết máu trên xe máy, mang hung khí đi vứt xuống sông hoặc xóa dữ liệu camera an ninh. Đây là hành vi tiêu hủy chứng cứ, che giấu dấu vết tội phạm, sẽ bị xử lý hình sự trực tiếp.
3. Thỏa thuận từ trước biến thành “Đồng phạm”:
   • Nếu trước khi bạn mình đi trộm cắp/cướp giật mà bạn đã nói: “Cứ làm đi, xong việc đem đồ về nhà tao giấu, tao bán hộ cho”. Hành vi này không còn là Che giấu tội phạm nữa mà bạn đã trở thành Đồng phạm giúp sức về Tội trộm cắp/cướp tài sản, phải chịu chung tội danh và mức án như kẻ trực tiếp ra tay.

Liên hệ Luật sư tư vấn: Luật TLA là một trong những đơn vị luật sư hàng đầu, với đội ngũ luật sư, cán bộ nhiều kinh nghiệm trong các lĩnh vực hình sự, dân sự, doanh nghiệp, hôn nhân và gia đình,… Chúng tôi sẵn sàng hỗ trợ, giải đáp mọi thắc mắc về pháp lý của bạn. Nếu bạn còn thắc mắc về nội dung này, hãy liên hệ ngay với chúng tôi để được giải đáp thắc mắc.

1. Luật sư Vũ Thị Phương Thanh, Chủ tịch HĐTV Công ty Luật TNHH TLA, Đoàn Luật sư Hà Nội, 
email: vtpthanh@tlalaw.vn;
2. Luật sư Trần Mỹ Lê, Giám đốc Công ty Luật TNHH TLA, Đoàn Luật sư Hà Nội; 
email: tmle@tlalaw.vn

Địa chỉ: Tầng 7, số 06 Dương Đình Nghệ, Yên Hòa, Hà Nội
Website: https://tlalaw.vn/
Hotline: 0904267027

Nguyễn Thùy Dương