Nghĩa vụ hoàn trả tài sản khi chấm dứt hợp đồng mua bán nhà đất không thành và nguyên tắc đánh giá chứng cứ chứng minh nghĩa vụ thanh toán
Tóm tắt vụ việc:
Tháng 8/2010, ông Ngô Trần Ái và bà Đoàn Phùng Thúy Liên ký hợp đồng nhận chuyển nhượng căn nhà số 742/6 (số cũ 710/2) đường Nguyễn Kiệm, Phường 4, quận Phú Nhuận, TP. Hồ Chí Minh từ bà Dương Thị Bạch Diệp với giá 847,86 lượng vàng SJC. Để thực hiện hợp đồng, ông Ái và bà Liên đã chuyển cho bà Diệp số tiền 5,44 tỷ đồng (tương đương 200 lượng vàng SJC). Tiếp đó, ngày 12/8/2010, các bên ký Phụ lục hợp đồng để bà Diệp mua giúp phần đất tiếp giáp khoảng 100m² của hộ liền kề, bên mua chuyển tiếp 3 tỷ đồng.
Quá trình thực hiện hợp đồng, bà Diệp không hoàn tất được thủ tục sang tên, thừa nhận lỗi hoàn toàn thuộc về mình nên hai bên thống nhất chấm dứt việc mua bán nhà. Bà Diệp đã lập nhiều văn bản cam kết trả lại tổng số vàng đã nhận (xác định là 307 lượng vàng SJC). Trong các năm 2011 và 2012, bà Diệp đã thanh toán trả lại được 140 lượng vàng SJC (thông qua các đợt chuyển khoản với số tiền 6,234 tỷ đồng). Sau đó, bà Diệp không tiếp tục trả số vàng còn lại.
Ông Ái, bà Liên khởi kiện yêu cầu bà Diệp phải trả số tiền tương đương 167 lượng vàng SJC còn nợ (307 lượng – 140 lượng). Bị đơn bà Diệp không chấp nhận, nại ra rằng mình chỉ còn nợ 160 lượng (theo một giấy hẹn trả nợ khác), đồng thời khai rằng đã trực tiếp trả thêm cho ông Ái số tiền mặt tương đương 100 lượng vàng SJC tại Hà Nội nhưng không lập giấy biên nhận.
Kết quả giải quyết:
- Cấp sơ thẩm (TAND Quận 1): Chấp nhận toàn bộ yêu cầu khởi kiện của nguyên đơn, buộc bà Diệp trả số tiền 6.101.345.000 đồng (tương đương 167 lượng vàng SJC tính theo giá vàng tại thời điểm xét xử sơ thẩm) và chịu án phí.
- Cấp phúc thẩm (TAND TP. Hồ Chí Minh): Bác toàn bộ kháng cáo của bà Diệp, giữ nguyên bản án sơ thẩm.
Nguyên tắc pháp lý và nhận định của Tòa án:
1. Trách nhiệm chứng minh trong tố tụng dân sự đối với lời khai trả nợ
Tòa án nhận định: Bà Diệp khai nhận đã trả trực tiếp tiền mặt tương đương 100 lượng vàng SJC cho ông Ái tại lầu 2 Nhà Xuất bản Giáo dục Việt Nam nhưng không cung cấp được bất kỳ tài liệu, chứng cứ nào để chứng minh. Phía nguyên đơn cũng kiên quyết không thừa nhận việc này.
Hội đồng xét xử phân tích theo logic diễn biến thực tế: Trong suốt quá trình giao dịch trước đó, các bên đều lập hợp đồng, phụ lục và các giấy tờ xác nhận/chuyển khoản rất chặt chẽ. Khoản tiền tương đương 100 lượng vàng SJC là giá trị rất lớn, do đó việc bà Diệp nại lý do “tin tưởng nên không lập biên nhận” là không phù hợp với thực tế khách quan và không có cơ sở pháp lý để chấp nhận theo quy định về nghĩa vụ chứng minh tại Điều 91 Bộ luật Tố tụng Dân sự 2015.
2. Giá trị chứng minh của các văn bản nhận nợ và sự thống nhất về đối tượng hoàn trả
Căn cứ các giấy cam kết do chính tay bà Diệp ký (ngày 15/7/2011, 15/9/2011, 26/5/2012 và 31/7/2013), bà Diệp đều xác nhận số nợ phải trả là 307 lượng vàng SJC và đã trả được 140 lượng vàng SJC. Điều này chứng minh rằng dù các lần giao dịch ban đầu bằng tiền đồng Việt Nam, các bên đều đã có sự thỏa thuận quy đổi bảo đảm giá trị theo vàng SJC. Khi hợp đồng không thể thực hiện do lỗi của bên bán, nghĩa vụ hoàn trả được xác định là 167 lượng vàng SJC.
3. Quy đổi giá trị nghĩa vụ thanh toán và bảo đảm quyền lợi đương sự
Tại thời điểm xét xử sơ thẩm, các bên thống nhất lấy mức giá bình quân của Công ty Cổ phần Vàng bạc Đá quý Phú Nhuận (PNJ) tại thời điểm xét xử để quy đổi 167 lượng vàng thành tiền Việt Nam đồng (6.101.345.000 đồng). Tòa án cấp phúc thẩm khẳng định việc quy đổi này là chính xác, phù hợp thực tế và bảo đảm nghĩa vụ thi hành án bằng đồng nội tệ của Việt Nam.
4. Quyền đối chất và tham gia phiên tòa thông qua người đại diện
Bà Diệp khiếu nại việc Tòa sơ thẩm không cho đối chất trực tiếp với cá nhân ông Ái. Tòa án làm rõ rằng đương sự có quyền ủy quyền hợp pháp cho người đại diện theo quy định của Bộ luật Dân sự. Tòa án đã tống đạt và tổ chức buổi đối chất hợp lệ với người đại diện, việc bà Diệp tự ý từ chối đối chất và tự ý bỏ về khi tuyên án không làm đình trệ hoặc sai lệch quá trình xét xử theo tố tụng dân sự.
Bài học thực tiễn:
- Tuân thủ nguyên tắc lập chứng từ khi giao nhận tiền/tài sản:
Bài học sống còn trong các giao dịch dân sự, kinh doanh thương mại là: “Tiền trao thì biên nhận phải lập”. Dù là đối tác thân quen hay tin tưởng đến đâu, mọi khoản thanh toán (đặc biệt là tiền mặt có giá trị lớn) bắt buộc phải có biên nhận ký xác nhận của người có thẩm quyền hoặc thực hiện qua tài khoản ngân hàng. Mọi lời khai nại ra việc đã thanh toán mà không có chứng cứ văn bản đều sẽ bị Tòa án bác bỏ theo nguyên tắc về nghĩa vụ chứng minh.
- Cơ chế chốt công nợ và thỏa thuận quy đổi giá trị:
Khi hợp đồng bị hủy bỏ hoặc chấm dứt do không thực hiện được, các bên cần khẩn trương lập văn bản thanh lý hoặc biên bản đối chiếu công nợ chính thức, ghi rõ: số tiền/tài sản đã nhận, số đã hoàn trả, số còn nợ và đơn vị tính (tiền đồng hay tài sản có tính biến động như vàng). Tránh việc lập nhiều giấy cam kết rải rác qua từng đợt với các số liệu ghi nhớ không thống nhất, dễ làm phát sinh tranh chấp phức tạp khi giá cả thị trường biến động.
- Chủ động thực hiện quyền xin miễn, giảm án phí đối với người cao tuổi:
Bản án chỉ ra rằng dù bà Diệp là người cao tuổi (thuộc đối tượng được xem xét miễn, giảm án phí theo Nghị quyết 326/2016/UBTVQH14), nhưng do bà không nộp đơn xin miễn, giảm án phí nên Tòa án vẫn buộc bà phải chịu toàn bộ án phí sơ thẩm lên tới hơn 114 triệu đồng. Đây là kinh nghiệm tố tụng thực tế quan trọng cho các luật sư và đương sự: các quyền lợi ưu đãi theo chính sách chỉ được Tòa án áp dụng khi đương sự chủ động có đơn yêu cầu theo đúng quy định.
Liên hệ Luật sư tư vấn: Luật TLA là một trong những đơn vị luật sư hàng đầu, với đội ngũ luật sư, cán bộ nhiều kinh nghiệm trong các lĩnh vực hình sự, dân sự, doanh nghiệp, hôn nhân và gia đình,… Chúng tôi sẵn sàng hỗ trợ, giải đáp mọi thắc mắc về pháp lý của bạn. Nếu bạn còn thắc mắc về nội dung này, hãy liên hệ ngay với chúng tôi để được giải đáp thắc mắc.
1. Luật sư Vũ Thị Phương Thanh, Chủ tịch HĐTV Công ty Luật TNHH TLA, Đoàn Luật sư Hà Nội,
email: vtpthanh@tlalaw.vn;
2. Luật sư Trần Mỹ Lê, Giám đốc Công ty Luật TNHH TLA, Đoàn Luật sư Hà Nội;
email: tmle@tlalaw.vn
Địa chỉ: Tầng 7, số 06 Dương Đình Nghệ, Yên Hòa, Hà Nội
Website: https://tlalaw.vn/
Hotline: 0904267027
Nguyễn Thùy Dương