Trong hoạt động kinh doanh, nghĩa vụ tài chính đối với ngân sách nhà nước luôn là một trong những khoản chi phí lớn của mỗi doanh nghiệp. Do đó, việc tìm cách tiết giảm nghĩa vụ thuế để tăng lợi nhuận là mong muốn chính đáng của mọi chủ doanh nghiệp.
Tuy nhiên, giữa hành vi “Tối ưu thuế” (Tax Avoidance) mang tính chất vận dụng quy định hợp pháp và hành vi “Trốn thuế” (Tax Evasion) vi phạm pháp luật nghiêm trọng là một ranh giới rất mong manh.
Vậy làm thế nào để phân biệt rõ hai khái niệm này theo quy định pháp luật Việt Nam?
1. Tối Ưu Thuế (Tax Avoidance): Vận Dụng Khéo Léo Quy Định Hợp Pháp
1.1. Bản chất pháp lý
Tối ưu thuế (hay còn gọi là hoạch định thuế hợp pháp) là việc doanh nghiệp nghiên cứu, chủ động áp dụng các chính sách ưu đãi, miễn, giảm thuế hoặc lựa chọn phương thức kinh doanh, cấu trúc giao dịch phù hợp nhất mà pháp luật cho phép nhằm giảm thiểu nghĩa vụ thuế phải nộp.
Bản chất của tối ưu thuế là hành vi hợp pháp, minh bạch, dựa trên nguyên tắc “doanh nghiệp được làm những gì pháp luật không cấm”.
1.2. Căn cứ và cách thức thực hiện phổ biến
Doanh nghiệp thực hiện tối ưu thuế dựa vào các quy định cụ thể như:
- Tận dụng ưu đãi thuế theo địa bàn và ngành nghề: Căn cứ Điều 13, Điều 14 Luật Thuế thu nhập doanh nghiệp (TNDN) 2008 (sửa đổi, bổ sung), doanh nghiệp đầu tư vào địa bàn có điều kiện kinh tế – xã hội đặc biệt khó khăn, khu công nghệ cao hoặc các ngành nghề được ưu đãi (CNTT, nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao…) sẽ được hưởng thuế suất ưu đãi (10% trong 15 năm), miễn thuế hoặc giảm 50% thuế phải nộp.
- Tối ưu chi phí được trừ: Căn cứ Điều 6 Thông tư 78/2014/TT-BTC (được sửa đổi bởi Thông tư 96/2015/TT-BTC), doanh nghiệp chủ động chuẩn bị đầy đủ hóa đơn, chứng từ hợp lệ, chứng từ thanh toán không dùng tiền mặt (cho hóa đơn từ 20 triệu đồng trở lên) đối với các khoản chi phục vụ hoạt động sản xuất kinh doanh để được tính vào chi phí được trừ khi xác định thu nhập chịu thuế TNDN.
- Trích lập quỹ phát triển khoa học và công nghệ: Căn cứ Điều 17 Luật Thuế TNDN, doanh nghiệp được trích tối đa 10% thu nhập tính thuế hàng năm để lập Quỹ phát triển khoa học và công nghệ, giúp giảm ngay số thuế TNDN phải nộp trong kỳ.
2. Trốn Thuế (Tax Evasion): Hành Vi Vi Phạm Pháp Luật Cần Lên Án
2.1. Bản chất pháp lý
Trốn thuế là hành vi cố ý vi phạm pháp luật thuế của người nộp thuế nhằm giảm số tiền thuế phải nộp hoặc tăng số tiền thuế được hoàn, được miễn, giảm.
Bản chất của trốn thuế là gian dối, bất hợp pháp, che giấu doanh thu thực tế hoặc tạo dựng chi phí “khống”.
2.2. Các hành vi trốn thuế điển hình theo quy định
Căn cứ Điều 143 Luật Quản lý thuế 2019, các hành vi bị coi là trốn thuế bao gồm:
- Không nộp hồ sơ đăng ký thuế hoặc không nộp hồ sơ khai thuế, nộp hồ sơ khai thuế sau 90 ngày kể từ ngày hết thời hạn nộp.
- Bỏ ngoài sổ sách kế toán các khoản thu liên quan đến việc xác định số tiền thuế phải nộp (bán hàng không xuất hóa đơn, thu tiền qua tài khoản cá nhân của chủ doanh nghiệp nhưng không kê khai).
- Sử dụng hóa đơn, chứng từ không hợp pháp (hóa đơn “khống”, hóa đơn mua từ các công ty “ma”) để hạch toán hàng hóa, nguyên liệu đầu vào làm tăng chi phí được trừ hoặc làm tăng số thuế GTGT được khấu trừ.
- Sử dụng chứng từ, tài liệu không phản ánh đúng bản chất giao dịch hoặc giá trị thực tế để xác định sai số tiền thuế phải nộp.
- Cấu kết với người bán để xuất hóa đơn ghi giá trị thấp hơn giá trị giao dịch thực tế khi bán hàng hóa, dịch vụ.
3. Mức Chế Tài Đối Với Hành Vi Trốn Thuế
Khi bị cơ quan chức năng phát hiện hành vi trốn thuế, doanh nghiệp và cá nhân liên quan phải gánh chịu các mức chế tài rất nghiêm khắc:
3.1. Xử phạt hành chính
Căn cứ Điều 17 Nghị định 125/2020/NĐ-CP quy định về xử phạt vi phạm hành chính về thuế, hóa đơn:
- Người nộp thuế có hành vi trốn thuế sẽ bị phạt tiền từ 1 lần đến 3 lần số tiền thuế trốn (tùy thuộc vào các tình tiết tăng nặng hoặc giảm nhẹ).
- Biện pháp khắc phục hậu quả: Buộc nộp đủ số tiền thuế trốn vào ngân sách nhà nước và tiền chậm nộp (tính theo mức 0,03%/ngày trên số tiền thuế chậm nộp).
3.2. Truy cứu trách nhiệm hình sự
Trường hợp hành vi trốn thuế có quy mô lớn hoặc mang tính chất nghiêm trọng, cá nhân và pháp nhân thương mại sẽ bị xử lý theo Điều 200 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017) về Tội trốn thuế:
- Đối với cá nhân:
- Trốn thuế với số tiền từ 100 triệu đến dưới 300 triệu đồng (hoặc dưới 100 triệu nhưng đã bị xử phạt hành chính về hành vi này): Phạt tiền từ 100 triệu đến 500 triệu đồng hoặc phạt tù từ 3 tháng đến 1 năm.
- Khung hình phạt cao nhất (trốn thuế từ 1 tỷ đồng trở lên): Phạt tiền từ 1,5 tỷ đến 4,5 tỷ đồng hoặc phạt tù từ 2 năm đến 7 năm.
- Đối với pháp nhân thương mại (Doanh nghiệp):
- Trốn thuế từ 200 triệu đến dưới 300 triệu đồng: Phạt tiền từ 300 triệu đến 1 tỷ đồng.
- Phạm tội thuộc khung nghiêm trọng nhất (trốn thuế từ 1 tỷ đồng trở lên hoặc có tổ chức): Phạt tiền từ 3 tỷ đến 10 tỷ đồng hoặc bị đình chỉ hoạt động có thời hạn từ 6 tháng đến 3 năm, thậm chí đình chỉ hoạt động vĩnh viễn.
4. Những Điểm Dễ Sai Sót Và Rủi Ro Thực Tế Cần Tránh
Trong thực tế vận hành, ranh giới giữa hai hành vi này rất dễ bị nhầm lẫn ở các khu vực “nhạy cảm” sau:
- Giao dịch liên kết và Chuyển giá (Transfer Pricing):
- Tối ưu hợp pháp: Doanh nghiệp phân bổ chi phí quản lý, chi phí bản quyền giữa công ty mẹ và công ty con theo đúng nguyên tắc giá thị trường (Arm’s Length Principle) quy định tại Nghị định 132/2020/NĐ-CP.
- Trốn thuế: Cố tình nâng giá đầu vào, hạ giá đầu ra bất hợp lý giữa các công ty trong cùng tập đoàn nhằm chuyển lợi nhuận từ nơi có thuế suất cao sang nơi có thuế suất thấp hoặc đang được miễn thuế.
- Mua bán hóa đơn “trôi nổi” để hợp thức hóa chi phí:
- Nhiều chủ doanh nghiệp nghĩ rằng việc mua hóa đơn GTGT của các công ty khác để bù đắp cho các khoản chi phí không có hóa đơn là “tối ưu chi phí”. Tuy nhiên, đây là hành vi trốn thuế trực tiếp và sử dụng hóa đơn không hợp pháp. Cơ quan thuế hiện nay áp dụng phần mềm quản lý hóa đơn điện tử AI, rất dễ dàng truy vết và phát hiện các hóa đơn từ doanh nghiệp bỏ trốn.
- Giao dịch bất động sản ghi hai giá:
- Việc kê khai giá chuyển nhượng bất động sản trên hợp đồng công chứng thấp hơn nhiều so với giá mua bán thực tế nhằm giảm thuế TNCN và lệ phí trước bạ là hành vi trốn thuế rõ ràng, đã bị Bộ Tài chính và cơ quan Công an xử lý nghiêm trong thời gian qua.
Liên hệ Luật sư tư vấn: Luật TLA là một trong những đơn vị luật sư hàng đầu, với đội ngũ luật sư, cán bộ nhiều kinh nghiệm trong các lĩnh vực hình sự, dân sự, doanh nghiệp, hôn nhân và gia đình,… Chúng tôi sẵn sàng hỗ trợ, giải đáp mọi thắc mắc về pháp lý của bạn. Nếu bạn còn thắc mắc về nội dung này, hãy liên hệ ngay với chúng tôi để được giải đáp thắc mắc.
1. Luật sư Vũ Thị Phương Thanh, Chủ tịch HĐTV Công ty Luật TNHH TLA, Đoàn Luật sư Hà Nội,
email: vtpthanh@tlalaw.vn;
2. Luật sư Trần Mỹ Lê, Giám đốc Công ty Luật TNHH TLA, Đoàn Luật sư Hà Nội;
email: tmle@tlalaw.vn
Địa chỉ: Tầng 7, số 06 Dương Đình Nghệ, Yên Hòa, Hà Nội
Website: https://tlalaw.vn/
Hotline: 0904267027
Nguyễn Thùy Dương