Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo (AI) bùng nổ mạnh mẽ, các công cụ sinh nội dung như ChatGPT, Midjourney, DALL-E hay Stable Diffusion đã trở thành trợ thủ đắc lực cho cá nhân và doanh nghiệp. Chỉ với một vài câu lệnh (prompt), AI có thể tạo ra các bài viết, thiết kế, hình ảnh hay đoạn mã lập trình phức tạp trong vài giây.
Tuy nhiên, sự phát triển vượt bậc này cũng đặt ra nhiều câu hỏi pháp lý hóc húa: Nội dung do AI tạo ra có được bảo hộ quyền tác giả hay không? Doanh nghiệp sử dụng tác phẩm của AI có nguy cơ xâm phạm dữ liệu và bản quyền của bên thứ ba?
Dưới góc nhìn pháp lý tại Việt Nam, bài viết này sẽ phân tích chi tiết các quy định hiện hành nhằm giúp doanh nghiệp và người sáng tạo nhận diện rõ quyền lợi cùng rủi ro khi ứng dụng AI.
1. Nội Dung, Hình Ảnh Do AI Tạo Ra Có Được Bảo Hộ Bản Quyền?
1.1. Điều kiện cốt lõi để được công nhận “Tác giả” và “Tác phẩm”
Để xác định một sản phẩm có được bảo hộ quyền tác giả hay không, pháp luật Việt Nam dựa trên các nguyên tắc nền tảng sau:
- Về tác giả: Căn cứ Khoản 1 Điều 12a Luật Sở hữu trí tuệ 2005 (được sửa đổi, bổ sung năm 2022), tác giả là người trực tiếp sáng tạo ra tác phẩm. Trường hợp có hai người hoặc nhiều người cùng trực tiếp sáng tạo ra tác phẩm thì những người đó là đồng tác giả.
- Về tác phẩm: Căn cứ Khoản 3 Điều 6 Luật Sở hữu trí tuệ 2005, quyền tác giả phát sinh kể từ khi tác phẩm được định hình dưới một hình thức vật chất nhất định, do tác giả trực tiếp sáng tạo bằng lao động trí tuệ của mình mà không sao chép từ tác phẩm của người khác.
1.2. AI có phải là “Tác giả”? Sản phẩm của AI có thuộc về người gõ Prompt?
- AI không phải là tác giả: Theo quy định hiện hành, pháp luật Việt Nam chỉ công nhận “con người” (cá nhân) là tác giả. Thuật toán hay hệ thống AI không có nhân thân, không phải là chủ thể pháp lý nên không thể đứng tên là tác giả của bất kỳ sản phẩm nào.
- Mức độ can thiệp của con người quyết định bản quyền:
- Trường hợp AI tự tạo ra sản phẩm từ câu lệnh đơn giản: Nếu người dùng chỉ gõ một vài dòng lệnh mô tả (như “vẽ một bức tranh phong cảnh thành phố tương lai”), AI tự động tổng hợp dữ liệu để tạo ra sản phẩm thì tác phẩm đó không được công nhận bản quyền. Lý do là thiếu yếu tố “lao động trí tuệ trực tiếp” và sự sáng tạo mang dấu ấn cá nhân của con người.
- Trường hợp con người sử dụng AI như một công cụ hỗ trợ: Nếu con người trực tiếp tham gia vào quá trình sáng tạo (như tự viết kịch bản, vẽ phác thảo, phối màu, lựa chọn bố cục, chỉnh sửa chi tiết và chỉ dùng AI để hỗ trợ hoàn thiện một phần) thì sản phẩm hoàn chỉnh đó có thể được bảo hộ quyền tác giả đối với những phần nội dung do con người trực tiếp sáng tạo ra.
2. Nguy Cơ Xâm Phạm Bản Quyền Và Rò Rỉ Dữ Liệu Khi Sử Dụng AI
Dù đem lại hiệu suất cao, việc ứng dụng AI vào hoạt động kinh doanh lại tiềm ẩn hai nhóm rủi ro pháp lý lớn:
2.1. Nguy cơ xâm phạm quyền tác giả của bên thứ ba
Hầu hết các mô hình AI hiện nay đều được huấn luyện (train) dựa trên việc thu thập hàng tỷ dữ liệu, hình ảnh, bài viết trên Internet – trong đó có rất nhiều tác phẩm đang được bảo hộ bản quyền.
- Vi phạm từ khâu “Đào tạo AI” (Training data): Nếu nhà phát triển AI quét (crawl) dữ liệu và sử dụng tác phẩm nghệ thuật, bài viết của tác giả khác mà không xin phép để huấn luyện mô hình, hành vi này có thể vi phạm quyền sao chép tác phẩm theo Khoản 6 Điều 28 Luật Sở hữu trí tuệ.
- Vi phạm từ khâu “Đầu ra” (Output): Khi doanh nghiệp sử dụng hình ảnh/bài viết do AI tạo ra cho mục đích thương mại (quảng cáo, bao bì, truyền thông), nếu sản phẩm đầu ra trùng lặp hoặc mang nét tương tự đến mức gây nhầm lẫn với một tác phẩm đã có chủ sở hữu, doanh nghiệp vẫn có thể bị kiện về hành vi xâm phạm quyền tác giả (theo Điều 28 Luật Sở hữu trí tuệ). Trong trường hợp này, việc doanh nghiệp lấy lý do “do AI tự tạo ra nên không biết” sẽ không giúp miễn trừ hoàn toàn trách nhiệm bồi thường.
2.2. Nguy cơ xâm phạm và rò rỉ dữ liệu cá nhân, bí mật kinh doanh
- Cơ chế lưu trữ của AI: Khi người dùng nhập thông tin vào công cụ AI (ví dụ: đưa dữ liệu khách hàng, mã nguồn phần mềm, báo cáo tài chính vào ChatGPT để nhờ tổng hợp), hệ thống AI có thể ghi nhớ và sử dụng chính dữ liệu đó để huấn luyện mô hình cho các người dùng khác.
- Rủi ro vi phạm pháp luật dữ liệu:
- Hành vi tải dữ liệu cá nhân của khách hàng hoặc nhân viên lên các nền tảng AI nước ngoài khi chưa có sự đồng ý của họ là vi phạm nghiêm trọng Nghị định 13/2023/NĐ-CP về Bảo vệ dữ liệu cá nhân và Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân 2025.
- Căn cứ Điều 84 Nghị định 15/2020/NĐ-CP (được sửa đổi bởi Nghị định 14/2022/NĐ-CP), hành vi xử lý dữ liệu cá nhân không đúng quy định có thể bị phạt tiền đến 40 triệu đồng đối với doanh nghiệp, hoặc bị xử lý phạt kịch khung lên tới 5% doanh thu/truy cứu trách nhiệm hình sự nếu làm rò rỉ dữ liệu quy mô lớn.
- Ngoài ra, việc làm lộ bí mật kinh doanh của công ty qua AI có thể dẫn đến việc mất quyền bảo hộ bí mật kinh doanh theo quy định tại Điều 84, Điều 85 Luật Sở hữu trí tuệ.
3. Những Điểm Dễ Sai Sót Và Rủi Ro Thực Tế Cần Tránh
- Ngây thơ cho rằng nội dung từ AI là “sạch” bản quyền: Nhiều doanh nghiệp đăng ký nhãn hiệu hoặc nhận diện thương hiệu (Logo) do AI tạo ra hoàn toàn, sau đó bị Cục Sở hữu trí tuệ từ chối cấp bằng do không đáp ứng tính nguyên gốc, hoặc bị bên thứ ba khởi kiện vì trùng lặp với tác phẩm có sẵn.
- Đưa thông tin nội bộ nhạy cảm vào câu lệnh (Prompt): Nhân viên HR hoặc Marketing nhập danh sách khách hàng, thông tin CCCD, hoặc chiến lược kinh doanh chưa công bố vào AI. Điều này trực tiếp biến thông tin bảo mật thành dữ liệu công cộng.
- Bỏ qua Điều khoản dịch vụ (Terms of Service) của công cụ AI: Mỗi công cụ AI (Midjourney, OpenAI, Adobe Firefly…) có quy định khác nhau về quyền thương mại đối với sản phẩm đầu ra. Việc không đọc kỹ điều khoản dễ dẫn đến vi phạm hợp đồng sử dụng dịch vụ.
Liên hệ Luật sư tư vấn: Luật TLA là một trong những đơn vị luật sư hàng đầu, với đội ngũ luật sư, cán bộ nhiều kinh nghiệm trong các lĩnh vực hình sự, dân sự, doanh nghiệp, hôn nhân và gia đình,… Chúng tôi sẵn sàng hỗ trợ, giải đáp mọi thắc mắc về pháp lý của bạn. Nếu bạn còn thắc mắc về nội dung này, hãy liên hệ ngay với chúng tôi để được giải đáp thắc mắc.
1. Luật sư Vũ Thị Phương Thanh, Chủ tịch HĐTV Công ty Luật TNHH TLA, Đoàn Luật sư Hà Nội,
email: vtpthanh@tlalaw.vn;
2. Luật sư Trần Mỹ Lê, Giám đốc Công ty Luật TNHH TLA, Đoàn Luật sư Hà Nội;
email: tmle@tlalaw.vn
Địa chỉ: Tầng 7, số 06 Dương Đình Nghệ, Yên Hòa, Hà Nội
Website: https://tlalaw.vn/
Hotline: 0904267027
Nguyễn Thùy Dương