I. MỞ ĐẦU
Ly hôn không chỉ là sự chấm dứt quan hệ hôn nhân giữa vợ và chồng mà còn kéo theo những hệ quả pháp lý sâu sắc liên quan đến quyền và nghĩa vụ đối với con chung. Trong các tranh chấp ly hôn, vấn đề quyền nuôi con thường là nội dung phức tạp, nhạy cảm và gây nhiều tranh cãi nhất. Trên thực tế, không ít vụ án cho thấy cha mẹ đặt nặng quyền lợi, cảm xúc hoặc lợi thế pháp lý của mình khi tranh chấp quyền nuôi con, trong khi lợi ích của trẻ em – chủ thể chịu ảnh hưởng trực tiếp và lâu dài – lại có nguy cơ bị xem nhẹ hoặc hình thức hóa.
Từ đó đặt ra câu hỏi có ý nghĩa lý luận và thực tiễn sâu sắc: Quyền nuôi con sau ly hôn nên ưu tiên bảo vệ lợi ích của cha mẹ hay lợi ích của trẻ em? Pháp luật hôn nhân và gia đình Việt Nam hiện hành đã tiếp cận và giải quyết vấn đề này như thế nào, và việc áp dụng trong thực tiễn xét xử còn tồn tại những hạn chế gì?
II. CƠ SỞ PHÁP LÝ VỀ QUYỀN NUÔI CON SAU LY HÔN
1. Nguyên tắc bảo vệ quyền lợi của con chưa thành niên
Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014 (LHNGĐ 2014) xác lập rõ nguyên tắc xuyên suốt trong việc giải quyết quan hệ cha mẹ và con sau ly hôn là bảo đảm quyền lợi mọi mặt của con.
Khoản 2 Điều 81 LHNGĐ 2014 quy định:
“Vợ, chồng thỏa thuận về người trực tiếp nuôi con, nghĩa vụ, quyền của mỗi bên sau khi ly hôn đối với con; trường hợp không thỏa thuận được thì Tòa án quyết định giao con cho một bên trực tiếp nuôi căn cứ vào quyền lợi về mọi mặt của con.”
Như vậy, pháp luật không đặt trọng tâm vào quyền của cha hoặc mẹ, mà lấy quyền lợi của con làm tiêu chí quyết định.
2. Quy định ưu tiên đặc biệt đối với trẻ em dưới 36 tháng tuổi
Khoản 3 Điều 81 LHNGĐ 2014 tiếp tục nhấn mạnh nguyên tắc bảo vệ trẻ em yếu thế:
“Con dưới 36 tháng tuổi được giao cho mẹ trực tiếp nuôi, trừ trường hợp người mẹ không đủ điều kiện để trực tiếp trông nom, chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục con hoặc cha mẹ có thỏa thuận khác phù hợp với lợi ích của con.”
Quy định này thể hiện quan điểm lập pháp nhất quán: ưu tiên nhu cầu phát triển thể chất, tinh thần của trẻ, thay vì bảo đảm sự “cân bằng quyền” giữa cha và mẹ.
3. Quyền và nghĩa vụ của cha, mẹ không trực tiếp nuôi con
Điều 82 và Điều 83 LHNGĐ 2014 khẳng định rằng việc một bên không trực tiếp nuôi con không làm chấm dứt quyền và nghĩa vụ làm cha, làm mẹ, bao gồm:
- Nghĩa vụ cấp dưỡng cho con (Điều 82);
- Quyền, nghĩa vụ thăm nom con mà không ai được cản trở (Điều 82, Điều 83).
Như vậy, pháp luật không xem quyền nuôi con là “đặc quyền” của một bên cha hoặc mẹ, mà là trách nhiệm gắn liền với lợi ích của con.
III. LỢI ÍCH CỦA CHA MẸ VÀ LỢI ÍCH CỦA TRẺ EM: CÁCH TIẾP CẬN PHÁP LÝ
1. Lợi ích của cha mẹ: Quyền hay lợi ích pháp lý thứ yếu?
Trong tranh chấp quyền nuôi con, cha mẹ thường viện dẫn các yếu tố như thu nhập, điều kiện kinh tế, thời gian chăm sóc hoặc tư cách đạo đức để chứng minh mình “xứng đáng” được nuôi con. Tuy nhiên, xét về bản chất pháp lý, đây không phải là quyền tuyệt đối của cha mẹ, mà chỉ là những căn cứ để Tòa án đánh giá ai là người có thể bảo đảm tốt hơn quyền lợi của con.
Pháp luật Việt Nam không thừa nhận quyền nuôi con như một quyền chủ quan độc lập của cha hoặc mẹ, mà gắn quyền này với nghĩa vụ chăm sóc, giáo dục và bảo vệ con.
2. Lợi ích của trẻ em: Tiêu chí trung tâm trong quyết định của Tòa án
Khoản 2 Điều 81 LHNGĐ 2014 sử dụng khái niệm “quyền lợi về mọi mặt của con”, bao gồm:
- Điều kiện vật chất (ăn ở, học tập, y tế);
- Điều kiện tinh thần (môi trường sống ổn định, tình cảm, sự gắn bó);
- Sự phát triển nhân cách, đạo đức;
- Ý kiến của con từ đủ 07 tuổi trở lên (theo khoản 2 Điều 81).
Việc lấy ý kiến của con từ đủ 07 tuổi cho thấy pháp luật đã bước đầu thừa nhận trẻ em là chủ thể có tiếng nói trong các quyết định liên quan trực tiếp đến cuộc sống của mình.
IV. THỰC TIỄN ÁP DỤNG PHÁP LUẬT VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA
1. Nguy cơ hình thức hóa “lợi ích của trẻ em”
Trong thực tiễn xét xử, không ít bản án viện dẫn cụm từ “quyền lợi mọi mặt của con” nhưng chưa phân tích đầy đủ nội hàm của khái niệm này, dẫn đến việc quyết định giao con chủ yếu dựa trên thu nhập hoặc chỗ ở của cha mẹ, mà chưa đánh giá sâu yếu tố tâm lý, sự gắn bó, hay khả năng giáo dục lâu dài.
2. Sự nhầm lẫn giữa quyền nuôi con và “thắng – thua” trong ly hôn
Một số vụ án cho thấy cha mẹ xem việc giành quyền nuôi con như một “chiến thắng pháp lý”, trong khi trẻ em lại trở thành đối tượng của tranh chấp, thay vì là chủ thể được bảo vệ. Điều này đi ngược lại tinh thần của LHNGĐ 2014 và các nguyên tắc bảo vệ trẻ em.
V. KIẾN NGHỊ HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VÀ THỰC TIỄN
Từ những phân tích trên, có thể đề xuất một số kiến nghị sau:
- Cần hướng dẫn cụ thể hơn về tiêu chí đánh giá “quyền lợi mọi mặt của con” trong xét xử ly hôn.
- Tăng cường vai trò của ý kiến trẻ em trong quá trình giải quyết tranh chấp quyền nuôi con.
- Nâng cao trách nhiệm của Thẩm phán trong việc đánh giá yếu tố tâm lý – xã hội, không chỉ điều kiện kinh tế.
- Đẩy mạnh nhận thức rằng quyền nuôi con là nghĩa vụ pháp lý gắn với lợi ích của trẻ em, không phải phần thưởng cho cha hoặc mẹ.
VI. KẾT LUẬN
Quyền nuôi con sau ly hôn, xét dưới góc độ pháp lý, không phải là quyền ưu tiên của cha mẹ, mà là cơ chế pháp luật nhằm bảo vệ tốt nhất lợi ích của trẻ em – chủ thể yếu thế và chịu tác động lâu dài nhất từ việc ly hôn. Luật Hôn nhân và Gia đình 2014 đã thể hiện rõ quan điểm lấy trẻ em làm trung tâm, tuy nhiên việc áp dụng trong thực tiễn vẫn còn những hạn chế cần tiếp tục hoàn thiện.
Do đó, trong mọi trường hợp, khi giải quyết tranh chấp quyền nuôi con sau ly hôn, lợi ích của trẻ em phải được đặt lên trên lợi ích của cha mẹ, cả về mặt lập pháp lẫn thực tiễn xét xử. Đây không chỉ là yêu cầu pháp lý, mà còn là thước đo của tính nhân văn trong pháp luật hôn nhân và gia đình.
Liên hệ Luật sư tư vấn:
Liên hệ Luật sư tư vấn: Luật TLA là một trong những đơn vị luật sư hàng đầu, với đội ngũ luật sư, cán bộ nhiều kinh nghiệm trong các lĩnh vực hình sự, dân sự, doanh nghiệp, hôn nhân và gia đình,… Chúng tôi sẵn sàng hỗ trợ, giải đáp mọi thắc mắc về pháp lý của bạn. Nếu bạn còn thắc mắc về nội dung này, hãy liên hệ ngay với chúng tôi để được giải đáp thắc mắc.
1. Luật sư Vũ Thị Phương Thanh, Chủ tịch HĐTV Công ty Luật TNHH TLA, Đoàn Luật sư Hà Nội,
email: vtpthanh@tlalaw.vn;
2. Luật sư Trần Mỹ Lê, Giám đốc Công ty Luật TNHH TLA, Đoàn Luật sư Hà Nội;
email: tmle@tlalaw.vn
Địa chỉ: Tầng 7, số 06 Dương Đình Nghệ, Yên Hòa, Hà Nội
Website: https://tlalaw.vn/
Hotline: 0906246464
Khương Ngọc Lan