Sự phát triển của công nghệ tài chính và nền tảng cho vay trực tuyến đã làm xuất hiện ngày càng nhiều ứng dụng cho vay tiền nhanh trên không gian mạng. Bên cạnh các mô hình cho vay hợp pháp, nhiều “app tín dụng đen” hoạt động trá hình với lãi suất rất cao, sử dụng các biện pháp đòi nợ trái pháp luật, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến đời sống xã hội. Trong thực tiễn, nhiều người cho rằng người vay tiền qua app tín dụng đen sẽ không được pháp luật bảo vệ do đã tự nguyện tham gia giao dịch trái pháp luật. Tuy nhiên, dưới góc độ pháp lý, người vay vẫn có quyền và lợi ích hợp pháp được bảo vệ trong nhiều trường hợp nhất định. Bài viết phân tích cơ sở pháp lý, hiệu lực giao dịch, trách nhiệm của các bên cũng như cơ chế bảo vệ người vay trong quan hệ vay tiền qua app tín dụng đen.

Từ khóa: tín dụng đen, app cho vay tiền, hợp đồng vay tài sản, lãi nặng, bảo vệ người vay, trách nhiệm pháp lý

1. Đặt vấn đề

Trong những năm gần đây, cùng với sự phát triển của công nghệ số và nhu cầu vay tiền nhanh của người dân, các ứng dụng cho vay trực tuyến xuất hiện ngày càng phổ biến. Chỉ cần điện thoại thông minh và giấy tờ tùy thân, người vay có thể tiếp cận khoản vay trong thời gian rất ngắn mà không cần thế chấp tài sản hay thực hiện thủ tục phức tạp như tại ngân hàng.

Tuy nhiên, bên cạnh các tổ chức tín dụng hợp pháp, nhiều app cho vay hoạt động theo mô hình “tín dụng đen” đã lợi dụng nhu cầu vay tiền cấp bách để áp đặt lãi suất rất cao, phí dịch vụ bất hợp lý và sử dụng các biện pháp đòi nợ mang tính đe dọa, khủng bố tinh thần người vay. Không ít trường hợp người vay bị xúc phạm danh dự, phát tán hình ảnh cá nhân hoặc bị gây áp lực đối với người thân, bạn bè.

Từ thực tiễn đó, một vấn đề pháp lý được đặt ra là: người vay tiền qua app tín dụng đen có được pháp luật bảo vệ hay không? Đây là vấn đề có ý nghĩa thực tiễn quan trọng bởi nhiều người hiện nay vẫn cho rằng do người vay tự nguyện tham gia giao dịch nên sẽ không được pháp luật bảo vệ khi xảy ra tranh chấp.

2. Khái niệm và bản chất pháp lý của app tín dụng đen

Hiện nay, pháp luật Việt Nam chưa có khái niệm chính thức về “app tín dụng đen”. Tuy nhiên, có thể hiểu đây là các ứng dụng cho vay tiền trực tuyến hoạt động không đúng quy định pháp luật, thường có đặc điểm:

• Cho vay với lãi suất vượt mức pháp luật cho phép;
• Thiếu minh bạch về điều kiện vay;
• Áp dụng nhiều khoản phí bất hợp lý;
• Thu thập dữ liệu cá nhân quá mức;
• Sử dụng biện pháp đòi nợ trái pháp luật.

Về bản chất, giao dịch vay tiền qua app vẫn là hợp đồng vay tài sản theo quy định của Bộ luật Dân sự 2015.

Theo Điều 463 Bộ luật Dân sự 2015, hợp đồng vay tài sản là sự thỏa thuận giữa các bên, theo đó bên cho vay giao tài sản cho bên vay và bên vay có nghĩa vụ hoàn trả tài sản khi đến hạn.¹

Do đó, mặc dù được thực hiện trên nền tảng công nghệ, giao dịch vay qua app vẫn chịu sự điều chỉnh của pháp luật dân sự, pháp luật hình sự và pháp luật về tổ chức tín dụng.

3. Người vay qua app tín dụng đen có được pháp luật bảo vệ không?

3.1. Người vay vẫn được bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp

Nhiều người cho rằng khi đã vay tiền qua app tín dụng đen thì người vay “không được pháp luật bảo vệ”. Quan điểm này chưa hoàn toàn chính xác.

Theo nguyên tắc của pháp luật dân sự, quyền dân sự hợp pháp của cá nhân phải được tôn trọng và bảo vệ. Điều 14 Bộ luật Dân sự 2015 quy định Tòa án không được từ chối giải quyết vụ việc dân sự vì lý do chưa có điều luật áp dụng.²

Điều này có nghĩa:

• Người vay vẫn được bảo vệ đối với các quyền hợp pháp;
• Các hành vi vi phạm pháp luật từ phía app cho vay vẫn có thể bị xử lý;
• Người vay có quyền yêu cầu cơ quan nhà nước bảo vệ khi bị xâm phạm danh dự, tài sản hoặc dữ liệu cá nhân.

Ví dụ:

• Bị đe dọa, khủng bố tinh thần;
• Bị phát tán hình ảnh cá nhân;
• Bị ép trả khoản lãi vượt quá quy định pháp luật;
• Bị cưỡng ép, xúc phạm danh dự.

3.2. Pháp luật không bảo vệ phần thỏa thuận trái pháp luật

Mặc dù người vay được bảo vệ quyền hợp pháp, nhưng pháp luật sẽ không bảo vệ những thỏa thuận trái pháp luật.

Theo Điều 468 Bộ luật Dân sự 2015, lãi suất vay do các bên thỏa thuận nhưng không được vượt quá 20%/năm của khoản tiền vay, trừ trường hợp luật khác có liên quan quy định khác.³

Trong thực tế, nhiều app tín dụng đen áp dụng:

• Lãi suất lên tới hàng trăm phần trăm/năm;
• Thu thêm phí dịch vụ, phí quản lý, phí phạt vô lý;
• Cố tình “ẩn” lãi suất thực tế.

Đối với phần lãi vượt quá giới hạn luật định, pháp luật sẽ không công nhận và không bảo vệ.

4. App tín dụng đen có thể bị xử lý hình sự không?

4.1. Tội cho vay lãi nặng trong giao dịch dân sự

Theo Điều 201 Bộ luật Hình sự 2015, người nào cho vay với lãi suất gấp 5 lần mức lãi suất cao nhất được quy định trong Bộ luật Dân sự và thu lợi bất chính từ mức luật định trở lên thì có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự về tội “Cho vay lãi nặng trong giao dịch dân sự”.⁴

Do đó, nhiều app tín dụng đen hoàn toàn có thể bị xử lý hình sự nếu:

• Lãi suất vượt mức luật định;
• Có tính chất bóc lột;
• Thu lợi bất chính lớn.

4.2. Các hành vi đòi nợ trái pháp luật

Ngoài hành vi cho vay lãi nặng, các app tín dụng đen còn có thể thực hiện nhiều hành vi vi phạm khác như:

• Đe dọa giết người;
• Làm nhục người khác;
• Cưỡng đoạt tài sản;
• Vu khống;
• Đưa hoặc sử dụng trái phép thông tin mạng máy tính, dữ liệu cá nhân.

Trong thực tế, nhiều đối tượng đã sử dụng:

• Danh bạ điện thoại;
• Hình ảnh cá nhân;
• Mạng xã hội của người vay

để gây áp lực trả nợ. Đây là những hành vi có dấu hiệu vi phạm nghiêm trọng quyền nhân thân của công dân.

5. Quyền của người vay khi bị app tín dụng đen xâm phạm

Người vay tiền qua app tín dụng đen có quyền:

Thứ nhất, yêu cầu Tòa án giải quyết tranh chấp

Người vay có thể yêu cầu:

• Xác định mức lãi hợp pháp;
• Tuyên vô hiệu phần thỏa thuận trái luật;
• Buộc bên cho vay chấm dứt hành vi vi phạm.

Thứ hai, tố giác hành vi vi phạm pháp luật

Người vay có quyền tố giác đến:

• Cơ quan công an;
• Viện kiểm sát;
• Cơ quan quản lý thông tin truyền thông;
• Ngân hàng Nhà nước.

Thứ ba, yêu cầu bồi thường thiệt hại

Nếu bị:

• Xâm phạm danh dự;
• Phát tán thông tin cá nhân;
• Đe dọa tinh thần;

thì người vay có thể yêu cầu bồi thường thiệt hại theo quy định của pháp luật dân sự.

6. Một số khó khăn trong thực tiễn

6.1. Người vay e ngại tố giác

Nhiều người vay lo sợ:

• Bị đe dọa;
• Bị làm phiền người thân;
• Bị công khai thông tin cá nhân.

Do đó, họ thường không dám trình báo cơ quan chức năng.

6.2. App hoạt động xuyên biên giới

Nhiều app tín dụng đen:

• Không rõ chủ sở hữu;
• Đặt máy chủ ở nước ngoài;
• Sử dụng tài khoản ảo.

Điều này gây khó khăn cho việc xử lý.

6.3. Nhận thức pháp luật của người dân còn hạn chế

Nhiều người:

• Không đọc kỹ điều khoản vay;
• Không hiểu lãi suất thực tế;
• Dễ bị hấp dẫn bởi quảng cáo “vay nhanh – không cần thế chấp”.

7. Kiến nghị hoàn thiện pháp luật

Để hạn chế tình trạng tín dụng đen qua app, cần:

• Tăng cường kiểm soát ứng dụng cho vay trực tuyến;
• Hoàn thiện cơ chế bảo vệ dữ liệu cá nhân của người vay;
• Siết chặt hoạt động quảng cáo cho vay online;
• Tăng mức xử phạt đối với hành vi đòi nợ trái pháp luật;
• Đẩy mạnh tuyên truyền pháp luật tài chính cho người dân;
• Hoàn thiện cơ chế quản lý fintech và cho vay công nghệ.

8. Kết luận

Người vay tiền qua app tín dụng đen không phải là chủ thể “mất hoàn toàn quyền được pháp luật bảo vệ”. Mặc dù giao dịch vay có thể chứa đựng nhiều yếu tố trái pháp luật, nhưng người vay vẫn được bảo vệ đối với các quyền và lợi ích hợp pháp của mình, đặc biệt là quyền về tài sản, danh dự, nhân phẩm và dữ liệu cá nhân.

Pháp luật Việt Nam hiện nay không bảo vệ các thỏa thuận lãi suất trái pháp luật, đồng thời cho phép xử lý hình sự đối với các hành vi cho vay lãi nặng, cưỡng ép hoặc xâm phạm quyền nhân thân của người vay. Trong bối cảnh tín dụng đen công nghệ ngày càng phức tạp, việc hoàn thiện pháp luật và nâng cao nhận thức của người dân là yêu cầu cấp thiết nhằm bảo đảm an toàn cho các giao dịch tài chính trên không gian số.

Liên hệ Luật sư tư vấn:

Liên hệ Luật sư tư vấn: Luật TLA là một trong những đơn vị luật sư hàng đầu, với đội ngũ luật sư, cán bộ nhiều kinh nghiệm trong các lĩnh vực hình sự, dân sự, doanh nghiệp, hôn nhân và gia đình,… Chúng tôi sẵn sàng hỗ trợ, giải đáp mọi thắc mắc về pháp lý của bạn. Nếu bạn còn thắc mắc về nội dung này, hãy liên hệ ngay với chúng tôi để được giải đáp thắc mắc.

1. Luật sư Vũ Thị Phương Thanh, Chủ tịch HĐTV Công ty Luật TNHH TLA, Đoàn Luật sư Hà Nội, 
email: vtpthanh@tlalaw.vn;
2. Luật sư Trần Mỹ Lê, Giám đốc Công ty Luật TNHH TLA, Đoàn Luật sư Hà Nội; 
email: tmle@tlalaw.vn

Địa chỉ: Tầng 7, số 06 Dương Đình Nghệ, Yên Hòa, Hà Nội
Website: https://tlalaw.vn/
Hotline: 0906246464

Khương Ngọc Lan