I. Mở đầu
Trong bối cảnh phát triển mạnh của các kỹ thuật hỗ trợ sinh sản, mang thai hộ đã trở thành một công cụ quan trọng giúp các cặp vợ chồng vô sinh – hiếm muộn có cơ hội làm cha mẹ. Tuy vậy, hành vi này đi kèm với nhiều thách thức pháp lý và đạo đức sâu sắc, đặc biệt là liên quan tới quyền con người của phụ nữ và trẻ em. Việt Nam hiện chỉ cho phép mang thai hộ vì mục đích nhân đạo, đồng thời nghiêm cấm mang thai hộ vì mục đích thương mại nhằm ngăn chặn việc thương mại hóa thân thể phụ nữ. Tuy nhiên, ranh giới giữa nhân đạo và lợi ích kinh tế tiềm ẩn vẫn còn mong manh trong thực tiễn triển khai pháp luật, đặt ra nhiều câu hỏi pháp lý và đạo đức quan trọng cần được luận giải.
II. Cơ sở pháp lý về mang thai hộ ở Việt Nam
1. Quy định chính trong Luật Hôn nhân và Gia đình 2014
Luật Hôn nhân và Gia đình 2014 (sửa đổi, bổ sung) là văn bản pháp lý chủ yếu điều chỉnh mang thai hộ vì mục đích nhân đạo tại Việt Nam. Theo đó:
- Điều 95 quy định rõ điều kiện mang thai hộ vì mục đích nhân đạo:
- Việc mang thai hộ được thực hiện trên cơ sở tự nguyện và lập thành văn bản;
- Người vợ không thể mang thai và sinh con ngay cả khi đã áp dụng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản được xác nhận bởi cơ quan y tế có thẩm quyền;
- Cặp vợ chồng không có con chung và đã được tư vấn về y tế, pháp lý và tâm lý;
- Người mang thai hộ phải là người thân thích cùng dòng của vợ hoặc chồng, đã từng sinh con và chỉ được mang thai hộ một lần; nếu đã lập gia đình thì phải có sự đồng ý bằng văn bản của chồng;
- Người mang thai hộ cũng phải được tư vấn y tế, pháp lý và tâm lý đầy đủ theo quy định pháp luật.
- Điều 96 quy định nội dung cơ bản của thỏa thuận mang thai hộ vì mục đích nhân đạo, bao gồm các quyền và nghĩa vụ của các bên, việc xử lý rủi ro sản khoa, quyền và nghĩa vụ đối với trẻ em sinh ra, và các nội dung khác liên quan.
- Điều 94 xác định rằng đứa trẻ sinh ra từ mang thai hộ nhân đạo là con chung hợp pháp của cặp vợ chồng nhờ mang thai hộ kể từ thời điểm sinh.
2. Quy định chi tiết tại Nghị định 207/2025/NĐ-CP
Để triển khai chi tiết các quy định về mang thai hộ nhân đạo, Chính phủ ban hành Nghị định 207/2025/NĐ-CP về sinh con bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản và điều kiện mang thai hộ vì mục đích nhân đạo, có hiệu lực từ 01/10/2025. Văn bản này thay thế các quy định cũ và quy định chi tiết hơn về quy trình thực hiện.
- Nghị định xác định phạm vi điều chỉnh, bao gồm quy trình hiến, nhận, sử dụng tinh trùng, noãn, phôi, điều kiện, hồ sơ, thủ tục và thẩm quyền cho phép cơ sở y tế thực hiện thụ tinh trong ống nghiệm (IVF) và mang thai hộ nhân đạo.
- Nguyên tắc áp dụng bao gồm đảm bảo quyền riêng tư, bí mật cá nhân và gia đình của các bên; việc sử dụng tinh trùng/noãn/phôi phải thực hiện tại cơ sở y tế được cấp phép; và các kỹ thuật hỗ trợ sinh sản chỉ được thực hiện cho các trường hợp có chỉ định y tế hoặc nhu cầu của cá nhân/vợ chồng.
- Nghị định quy định thủ tục yêu cầu mang thai hộ nhân đạo, bao gồm:
- Nộp hồ sơ chứng minh đủ điều kiện theo quy định tại Luật Hôn nhân và Gia đình và Nghị định;
- Cơ sở y tế được cấp phép thực hiện việc khám sức khỏe và xác nhận điều kiện sức khỏe của người mang thai hộ và cặp vợ chồng yêu cầu;
- Cơ sở y tế phải tư vấn và xác nhận đã cung cấp tư vấn y tế, tâm lý và pháp lý cho các bên trước khi thực hiện thủ thuật mang thai hộ.
III. Phân tích vấn đề: Nhân đạo hay thương mại hóa?
1. Giá trị nhân văn trong quy định pháp luật
Quy định chỉ cho phép mang thai hộ vì mục đích nhân đạo phản ánh nỗ lực của Nhà nước trong việc cân bằng giữa nhu cầu sinh sản của các cặp vô sinh và việc bảo vệ quyền, thân thể và nhân phẩm của người phụ nữ. Việc bắt buộc người mang thai hộ phải là người thân cùng dòng, đã từng sinh con và chỉ thực hiện một lần giúp giảm thiểu nguy cơ lợi dụng thân thể phụ nữ cho mục đích kinh tế. Đồng thời, quy định về tư vấn đầy đủ các mặt y tế, tâm lý và pháp lý trước khi thực hiện nhằm đảm bảo sự tự nguyện thực sự và hiểu biết đầy đủ của các bên.
2. Nguy cơ thương mại hóa ngầm và thách thức trong thực thi
Mặc dù pháp luật nghiêm cấm mang thai hộ vì thương mại, nhưng trong thực tiễn vẫn tồn tại nhiều nguy cơ thương mại hóa ngầm như:
- Các thỏa thuận tài chính, quà tặng có thể được thực hiện ngoài văn bản hợp pháp để bù đắp chi phí cho người mang thai hộ, khiến ranh giới giữa nhân đạo và thương mại trở nên mơ hồ.
- Điều kiện bắt buộc người mang thai hộ phải là người thân cùng dòng khiến không ít cặp vợ chồng tìm kiếm người ngoài gia đình, từ đó phát sinh các hình thức lách luật hoặc hợp đồng ngầm, mà pháp luật hiện hành khó giám sát.
- Việc quản lý hồ sơ, giám sát thực hiện ở các cơ sở y tế cần được tăng cường để đảm bảo rằng tư vấn pháp lý và tâm lý được cung cấp đầy đủ và trung thực trước khi các bên ký thỏa thuận mang thai hộ.
Các trường hợp vượt qua “bức tường” pháp lý này để tìm mang thai hộ vì động cơ kinh tế tạo ra thách thức lớn trong thực thi và giám sát, đặt ra câu hỏi: liệu quy định nhân đạo hiện tại đã đảm bảo đủ cơ chế để ngăn chặn thương mại hóa ngấm một cách hiệu quả hay chưa?
IV. Kết luận
Quy định của pháp luật Việt Nam về mang thai hộ vì mục đích nhân đạo thể hiện tinh thần nhân văn và bảo vệ quyền con người khi giúp các cặp vô sinh có cơ hội làm cha mẹ trong khuôn khổ pháp lý minh bạch. Tuy nhiên, ranh giới giữa nhân đạo và thương mại hóa thân thể phụ nữ vẫn còn mong manh trong thực tiễn áp dụng pháp luật, bởi những nguy cơ thương mại hóa ngầm và các thỏa thuận ngoài văn bản.
Để đảm bảo mục tiêu nhân đạo thực sự, cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế giám sát, tư vấn pháp lý – y tế – tâm lý đồng bộ, và có biện pháp xử lý mạnh mẽ hơn đối với hành vi lách luật. Việc này không chỉ bảo vệ người phụ nữ mà còn đảm bảo rằng pháp luật thực sự đặt quyền con người – đặc biệt là quyền của phụ nữ và trẻ em – ở vị trí trung tâm của mọi chính sách và quy định pháp lý liên quan đến mang thai hộ.
Liên hệ Luật sư tư vấn:
Liên hệ Luật sư tư vấn: Luật TLA là một trong những đơn vị luật sư hàng đầu, với đội ngũ luật sư, cán bộ nhiều kinh nghiệm trong các lĩnh vực hình sự, dân sự, doanh nghiệp, hôn nhân và gia đình,… Chúng tôi sẵn sàng hỗ trợ, giải đáp mọi thắc mắc về pháp lý của bạn. Nếu bạn còn thắc mắc về nội dung này, hãy liên hệ ngay với chúng tôi để được giải đáp thắc mắc.
1. Luật sư Vũ Thị Phương Thanh, Chủ tịch HĐTV Công ty Luật TNHH TLA, Đoàn Luật sư Hà Nội,
email: vtpthanh@tlalaw.vn;
2. Luật sư Trần Mỹ Lê, Giám đốc Công ty Luật TNHH TLA, Đoàn Luật sư Hà Nội;
email: tmle@tlalaw.vn
Địa chỉ: Tầng 7, số 06 Dương Đình Nghệ, Yên Hòa, Hà Nội
Website: https://tlalaw.vn/
Hotline: 0906246464
Khương Ngọc Lan