1. Căn Cứ Pháp Lý Điều Chỉnh Chính Sách Dân Số Và Sinh Con
Hệ thống chính sách dân số mới được điều chỉnh đồng bộ bởi các văn bản và chiến lược quốc gia sau:
- Luật Hôn nhân và Gia đình 2014: Khung pháp lý nền tảng xác lập quyền, nghĩa vụ bình đẳng của vợ chồng trong việc bàn bạc, quyết định số con và thời điểm sinh con.
- Bộ luật Lao động 2019: Quy định chế độ thai sản, bảo vệ việc làm, cấm sa thải hoặc đơn phương chấm dứt hợp đồng lao động vì lý do kết hôn, mang thai, nghỉ thai sản.
- Luật Bảo hiểm xã hội 2024 (có hiệu lực từ ngày 01/07/2025): Sửa đổi, bổ sung chế độ thai sản theo hướng mở rộng đối tượng thụ hưởng và linh hoạt hóa thời gian hưởng chế độ.
- Quyết định số 588/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ: Phê duyệt Chương trình điều chỉnh mức sinh phù hợp các vùng, đối tượng đến năm 2030 (khuyến khích sinh đủ 2 con tại các vùng có mức sinh thấp).
- Nghị định số 109/2026/NĐ-CP (có hiệu lực từ ngày 18/05/2026): Quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực tư pháp, hành chính tư pháp, hôn nhân và gia đình (tăng mức phạt đối với các hành vi cản trở sinh con, mang thai hộ thương mại).
- Luật Dân số 2025: Đạo luật chuyên ngành định hình toàn diện cơ chế điều tiết mức sinh theo vùng, chính sách an sinh xã hội hỗ trợ gia đình có con nhỏ và các biện pháp bảo vệ cân bằng giới tính khi sinh.
2. Quyền Tự Quyết Về Số Con Và Khoảng Cách Sinh Của Cặp Vợ Chồng
Thay đổi lớn nhất và mang tính cốt lõi trong tư duy lập pháp về dân số là việc trao quyền tự quyết đầy đủ cho các cặp vợ chồng và cá nhân:
[Trước đây: “Khống chế” sinh từ 1 – 2 con]
⬇
[Hiện nay: Trao quyền tự quyết số con + Khuyến khích sinh đủ 2 con]
2.1. Tự nguyện quyết định số con và thời gian sinh
- Pháp luật công nhận quyền của mỗi cặp vợ chồng, cá nhân được:
- Quyết định thời gian sinh con, số con và khoảng cách giữa các lần sinh phù hợp với điều kiện sức khỏe, thu nhập và nuôi dạy con của gia đình.
- Tự do lựa chọn, sử dụng các biện pháp tránh thai an toàn, hiện đại theo ý muốn mà không bị ép buộc hành chính.
- Không còn áp dụng biện pháp chế tài kỷ luật về việc sinh con thứ 3 trở lên: Các quy định hạn chế trước đây đối với cán bộ, công chức, đảng viên khi sinh con thứ ba, thứ tư đã được rà soát, bãi bỏ để bảo đảm quyền con người và quyền công dân hiến định.
2.2. Chiến lược “Khuyến khích sinh đủ 02 con” theo vùng mức sinh
Pháp luật dân số mới áp dụng cơ chế điều tiết linh hoạt theo vùng nhân khẩu học:
- Vùng có mức sinh thấp (các tỉnh phía Nam, Đông Nam Bộ, Đồng bằng sông Cửu Long, TP. Hồ Chí Minh…): Tập trung các chính sách vận động, hỗ trợ tài chính để các cặp vợ chồng kết hôn trước 30 tuổi và sinh đủ hai con trước 35 tuổi.
- Vùng có mức sinh cao (khu vực miền núi phía Bắc, Tây Nguyên…): Tiếp tục vận động giảm sinh để nâng cao chất lượng chăm sóc, giáo dục trẻ em.
- Vùng đạt mức sinh thay thế: Duy trì ổn định mức sinh trung bình 2,1 con/phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ.
3. Các Chính Sách Ưu Đãi Và Gói Hỗ Trợ Mới Dành Cho Gia Đình Sinh Con
Để hỗ trợ các cặp vợ chồng trẻ yên tâm sinh con và nuôi dạy con cái, Nhà nước triển khai đồng bộ các gói an sinh xã hội thiết thực:
3.1. Hỗ trợ tài chính, y tế và giảm trừ thuế
- Hỗ trợ chi phí khám sức khỏe tiền hôn nhân và tầm soát trước sinh: Miễn phí hoặc hỗ trợ chi trả bảo hiểm y tế đối với các xét nghiệm sàng lọc trước sinh, sàng lọc sơ sinh nhằm phát hiện sớm các bệnh tật di truyền.
- Trợ cấp sinh con và nuôi con nhỏ: Căn cứ các chương trình mục tiêu quốc gia và quy định của Luật Bảo hiểm xã hội 2024, mức trợ cấp một lần khi sinh con và trợ cấp dưỡng sức sau sinh được điều chỉnh tăng theo lộ trình tiền lương mới.
- Nâng mức giảm trừ gia cảnh thuế TNCN: Đang được rà soát điều chỉnh mức giảm trừ đối với người phụ thuộc là trẻ em, tạo dư địa tài chính trực tiếp cho các gia đình trẻ.
3.2. Ưu đãi về nhà ở xã hội cho gia đình sinh đủ 02 con
- Căn cứ Luật Nhà ở 2023 và các văn bản hướng dẫn:
- Các cặp vợ chồng trẻ có từ 02 con trở lên được xếp vào nhóm đối tượng ưu tiên khi xét duyệt hồ sơ mua, thuê mua hoặc thuê nhà ở xã hội.
- Được tiếp cận các gói vay vốn ưu đãi lãi suất thấp từ Ngân hàng Chính sách xã hội để mua nhà ở hoặc xây dựng, sửa chữa nhà ở phục vụ đời sống gia đình.
3.3. Hỗ trợ môi trường làm việc và cơ sở giáo dục mầm non
- Doanh nghiệp sử dụng nhiều lao động nữ được tạo cơ chế ưu đãi thuế khi đầu tư xây dựng nhà trẻ, mẫu giáo hoặc hỗ trợ một phần chi phí gửi trẻ cho người lao động có con nhỏ.
- Mở rộng mạng lưới trường mầm non công lập, khuyến khích các cơ sở tư thục nhận giữ trẻ từ 06 tháng tuổi để người mẹ thuận lợi quay trở lại thị trường lao động sau thời gian nghỉ thai sản.
4. Những Hành Vi Bị Nghiêm Cấm Trong Lĩnh Vực Dân Số
Cùng với việc mở rộng quyền tự quyết, pháp luật siết chặt các điều cấm nhằm bảo vệ cơ cấu giới tính và quyền trẻ em:
4.1. Nghiêm cấm tuyệt đối hành vi lựa chọn giới tính thai nhi
Căn cứ các quy định hiện hành và pháp luật dân số:
- Nghiêm cấm tuyên truyền, phổ biến phương pháp tạo giới tính thai nhi dưới mọi hình thức (sách, báo, mạng xã hội, tư vấn truyền miệng).
- Nghiêm cấm hành vi chẩn đoán, siêu âm tiết lộ giới tính thai nhi để ép buộc phá thai.
- Nghiêm cấm hành vi phá thai vì lý do lựa chọn giới tính.
- Chế tài: Bác sĩ, cơ sở y tế thực hiện hành vi công bố giới tính hoặc hỗ trợ phá thai lựa chọn giới tính bị phạt tiền từ 20 đến 100 triệu đồng, đình chỉ giấy phép hành nghề và đình chỉ hoạt động chuyên môn.
4.2. Cấm cưỡng bức sinh sản hoặc cản trở sinh con
- Căn cứ Nghị định 109/2026/NĐ-CP, người nào có hành vi dùng vũ lực, đe dọa hoặc dùng áp lực kinh tế để cưỡng ép người khác sinh con hoặc cản trở quyền sinh con hợp pháp của vợ/chồng đều bị xử phạt vi phạm hành chính với mức phạt tiền lên tới 10.000.000 đồng.
- Nghiêm cấm việc tổ chức hoặc tham gia mang thai hộ vì mục đích thương mại (xử phạt tiền đến 20.000.000 đồng và truy cứu trách nhiệm hình sự theo Điều 187 Bộ luật Hình sự).
Liên hệ Luật sư tư vấn: Luật TLA là một trong những đơn vị luật sư hàng đầu, với đội ngũ luật sư, cán bộ nhiều kinh nghiệm trong các lĩnh vực hình sự, dân sự, doanh nghiệp, hôn nhân và gia đình,… Chúng tôi sẵn sàng hỗ trợ, giải đáp mọi thắc mắc về pháp lý của bạn. Nếu bạn còn thắc mắc về nội dung này, hãy liên hệ ngay với chúng tôi để được giải đáp thắc mắc.
1. Luật sư Vũ Thị Phương Thanh, Chủ tịch HĐTV Công ty Luật TNHH TLA, Đoàn Luật sư Hà Nội,
email: vtpthanh@tlalaw.vn;
2. Luật sư Trần Mỹ Lê, Giám đốc Công ty Luật TNHH TLA, Đoàn Luật sư Hà Nội;
email: tmle@tlalaw.vn
Địa chỉ: Tầng 7, số 06 Dương Đình Nghệ, Yên Hòa, Hà Nội
Website: https://tlalaw.vn/
Hotline: 0904267027
Nguyễn Thùy Dương