1. Đặt vấn đề
Cuộc cách mạng công nghệ số đã làm thay đổi căn bản cách thức con người giao dịch, đầu tư và lưu trữ tài sản. Trong bối cảnh đó, tiền ảo và tài sản số ngày càng trở thành một phần quan trọng của nền kinh tế số toàn cầu. Các loại tiền mã hóa như Bitcoin, Ethereum hay các tài sản số dưới dạng NFT đã thu hút lượng lớn nhà đầu tư tham gia với giá trị giao dịch rất lớn.
Tại Việt Nam, mặc dù pháp luật chưa công nhận tiền ảo là phương tiện thanh toán hợp pháp, nhưng hoạt động mua bán, đầu tư và trao đổi tài sản số vẫn diễn ra phổ biến trên không gian mạng. Thực tiễn thời gian qua cho thấy nhiều vụ việc liên quan đến:
- Lừa đảo đầu tư tiền ảo;
- Sàn giao dịch trái phép;
- Huy động vốn đa cấp;
- Rửa tiền qua tài sản số;
- Tranh chấp tài sản số trong dân sự và thừa kế
đang ngày càng gia tăng.
Điều này đặt ra câu hỏi quan trọng: liệu quy định pháp luật hiện nay đã đủ để kiểm soát tiền ảo và tài sản số hay chưa? Đây là vấn đề có ý nghĩa lý luận và thực tiễn lớn trong bối cảnh chuyển đổi số và nền kinh tế số đang phát triển mạnh mẽ tại Việt Nam.
2. Khái niệm tiền ảo và tài sản số
2.1. Tiền ảo
Hiện nay, pháp luật Việt Nam chưa có định nghĩa thống nhất về “tiền ảo”. Tuy nhiên, có thể hiểu tiền ảo là dạng tài sản tồn tại dưới dạng dữ liệu điện tử, được tạo lập và vận hành thông qua công nghệ mã hóa hoặc blockchain.
Các loại tiền ảo phổ biến hiện nay bao gồm:
- Bitcoin (BTC);
- Ethereum (ETH);
- Stablecoin;
- Meme coin;
- Token điện tử.
Tiền ảo thường có đặc điểm:
- Không tồn tại dưới dạng vật chất;
- Không do ngân hàng trung ương phát hành;
- Có tính ẩn danh cao;
- Giao dịch xuyên biên giới nhanh chóng.
2.2. Tài sản số
Khái niệm tài sản số có phạm vi rộng hơn tiền ảo, bao gồm:
- Tiền mã hóa;
- NFT;
- Dữ liệu số có giá trị;
- Tài sản trong game;
- Tài khoản số;
- Quyền tài sản phát sinh trên nền tảng số.
Theo Điều 105 Bộ luật Dân sự 2015, tài sản bao gồm vật, tiền, giấy tờ có giá và quyền tài sản.¹ Tuy nhiên, pháp luật hiện nay chưa quy định rõ tiền ảo hoặc tài sản số có được xem là tài sản theo nghĩa pháp lý hay không.
3. Quy định pháp luật hiện nay về tiền ảo và tài sản số
3.1. Việt Nam chưa công nhận tiền ảo là phương tiện thanh toán hợp pháp
Theo Điều 17 Luật Ngân hàng Nhà nước Việt Nam 2010, phương tiện thanh toán hợp pháp tại Việt Nam bao gồm:
- Tiền giấy;
- Tiền kim loại;
- Séc;
- Lệnh chi;
- Thẻ ngân hàng;
- Các phương tiện thanh toán khác theo quy định của Ngân hàng Nhà nước.²
Bên cạnh đó, theo quy định của Ngân hàng Nhà nước, Bitcoin và các loại tiền ảo tương tự không phải là phương tiện thanh toán hợp pháp tại Việt Nam.
Điều này đồng nghĩa:
- Không được sử dụng tiền ảo để thanh toán hàng hóa, dịch vụ;
- Hành vi phát hành, cung ứng hoặc sử dụng tiền ảo làm phương tiện thanh toán có thể bị xử phạt.
3.2. Chưa có khung pháp lý đầy đủ về tài sản số
Mặc dù tiền ảo chưa được công nhận là phương tiện thanh toán, nhưng pháp luật hiện nay cũng chưa có cơ chế rõ ràng để:
- Xác định địa vị pháp lý của tài sản số;
- Bảo vệ nhà đầu tư;
- Giải quyết tranh chấp;
- Kiểm soát hoạt động giao dịch xuyên biên giới.
Đây là khoảng trống pháp lý lớn trong bối cảnh giao dịch tài sản số ngày càng phổ biến.
4. Những bất cập của pháp luật hiện nay
4.1. Chưa xác định rõ tiền ảo có phải là tài sản hay không
Đây là một trong những bất cập lớn nhất hiện nay.
Nếu tiền ảo không được xem là tài sản thì:
- Khó xử lý tranh chấp dân sự;
- Khó xác định thiệt hại;
- Khó kê biên, thi hành án;
- Khó xử lý trong quan hệ thừa kế.
Trong thực tế, nhiều cá nhân bỏ ra số tiền rất lớn để đầu tư tiền mã hóa, nhưng khi xảy ra tranh chấp hoặc bị lừa đảo thì cơ chế bảo vệ pháp lý còn rất hạn chế.
4.2. Khó kiểm soát hoạt động rửa tiền và tài trợ tội phạm
Tiền ảo có tính:
- Ẩn danh;
- Phi tập trung;
- Giao dịch xuyên quốc gia.
Điều này khiến việc kiểm soát:
- Rửa tiền;
- Trốn thuế;
- Tài trợ khủng bố;
- Chuyển tài sản bất hợp pháp
trở nên khó khăn hơn rất nhiều.
Mặc dù Việt Nam đã ban hành Luật Phòng, chống rửa tiền 2022, nhưng cơ chế kiểm soát đối với tài sản số vẫn chưa thực sự đầy đủ.
4.3. Nhà đầu tư dễ bị lừa đảo
Thực tế hiện nay xuất hiện nhiều mô hình:
- Đầu tư tiền ảo đa cấp;
- Sàn giao dịch giả;
- Huy động vốn trái phép;
- “Coin rác”;
- Dự án blockchain không minh bạch.
Nhiều nhà đầu tư:
- Không hiểu công nghệ;
- Thiếu kiến thức pháp lý;
- Bị hấp dẫn bởi cam kết lợi nhuận cao.
Trong khi đó, do chưa có khung pháp lý đầy đủ nên việc xử lý tranh chấp và thu hồi tài sản gặp rất nhiều khó khăn.
4.4. Chưa có cơ chế thu thuế hiệu quả
Các giao dịch tài sản số hiện nay:
- Diễn ra trên nền tảng xuyên biên giới;
- Khó xác định chủ thể;
- Thiếu minh bạch dòng tiền.
Do đó, cơ quan quản lý gặp khó khăn trong:
- Xác định thu nhập chịu thuế;
- Quản lý giao dịch;
- Kiểm soát nghĩa vụ tài chính của nhà đầu tư.
5. Xu hướng pháp luật quốc tế
Nhiều quốc gia hiện nay đã bắt đầu xây dựng cơ chế quản lý tài sản số.
Ví dụ:
- Một số quốc gia công nhận tiền mã hóa là tài sản;
- Liên minh châu Âu xây dựng cơ chế quản lý thị trường tài sản mã hóa;
- Nhật Bản quản lý sàn giao dịch tiền mã hóa theo cơ chế cấp phép;
- Hoa Kỳ tăng cường quản lý chống rửa tiền và bảo vệ nhà đầu tư.
Xu hướng chung hiện nay không phải “cấm tuyệt đối”, mà là:
- Công nhận có kiểm soát;
- Quản lý minh bạch;
- Bảo vệ nhà đầu tư;
- Hạn chế rủi ro tài chính và tội phạm công nghệ cao.
6. Kiến nghị hoàn thiện pháp luật Việt Nam
6.1. Xây dựng khái niệm pháp lý về tài sản số
Cần bổ sung quy định xác định:
- Tiền mã hóa;
- Token;
- NFT;
- Tài sản số khác
có phải là tài sản theo pháp luật dân sự hay không.
6.2. Hoàn thiện cơ chế quản lý giao dịch tài sản số
- Cơ chế cấp phép sàn giao dịch;
- Quy định xác minh danh tính người dùng;
- Nghĩa vụ công khai thông tin;
- Cơ chế bảo vệ nhà đầu tư.
6.3. Tăng cường kiểm soát rửa tiền
- Giám sát dòng tiền xuyên biên giới;
- Kết nối dữ liệu tài chính;
- Yêu cầu báo cáo giao dịch đáng ngờ;
- Hoàn thiện quy định về phòng chống rửa tiền đối với tài sản số.
6.4. Hoàn thiện cơ chế thu thuế
- Xác định nguyên tắc đánh thuế đối với giao dịch tài sản số;
- Xây dựng cơ chế kê khai thu nhập;
- Kiểm soát giao dịch xuyên biên giới.
7. Kết luận
Tiền ảo và tài sản số đang trở thành một phần quan trọng của nền kinh tế số hiện đại. Tuy nhiên, pháp luật Việt Nam hiện nay vẫn chưa có khung pháp lý đầy đủ để kiểm soát hiệu quả các hoạt động liên quan đến lĩnh vực này.
Những khoảng trống về địa vị pháp lý của tài sản số, cơ chế quản lý giao dịch, bảo vệ nhà đầu tư, phòng chống rửa tiền và thu thuế đang đặt ra nhiều thách thức lớn cho cơ quan quản lý nhà nước. Trong bối cảnh công nghệ blockchain và kinh tế số tiếp tục phát triển mạnh mẽ, việc hoàn thiện pháp luật về tiền ảo và tài sản số là yêu cầu cấp thiết nhằm bảo đảm an toàn tài chính, ổn định thị trường và bảo vệ.
Liên hệ Luật sư tư vấn:
Liên hệ Luật sư tư vấn: Luật TLA là một trong những đơn vị luật sư hàng đầu, với đội ngũ luật sư, cán bộ nhiều kinh nghiệm trong các lĩnh vực hình sự, dân sự, doanh nghiệp, hôn nhân và gia đình,… Chúng tôi sẵn sàng hỗ trợ, giải đáp mọi thắc mắc về pháp lý của bạn. Nếu bạn còn thắc mắc về nội dung này, hãy liên hệ ngay với chúng tôi để được giải đáp thắc mắc.
1. Luật sư Vũ Thị Phương Thanh, Chủ tịch HĐTV Công ty Luật TNHH TLA, Đoàn Luật sư Hà Nội,
email: vtpthanh@tlalaw.vn;
2. Luật sư Trần Mỹ Lê, Giám đốc Công ty Luật TNHH TLA, Đoàn Luật sư Hà Nội;
email: tmle@tlalaw.vn
Địa chỉ: Tầng 7, số 06 Dương Đình Nghệ, Yên Hòa, Hà Nội
Website: https://tlalaw.vn/
Hotline: 0906246464
Khương Ngọc Lan