Trong chính sách tài chính – thuế, các ưu đãi thuế được thiết kế nhằm khuyến khích đầu tư và hỗ trợ phát triển kinh tế. Tuy nhiên, trên thực tế đã phát sinh không ít trường hợp lợi dụng các chính sách này để trục lợi, sử dụng sai mục đích, gây thất thu ngân sách và làm méo mó môi trường cạnh tranh. Do đó, việc nhận diện và xử lý các hành vi lợi dụng ưu đãi thuế sai mục đích là yêu cầu cần thiết trong công tác quản lý thuế hiện nay.
- Rủi ro bị thu hồi toàn bộ số thuế đã được miễn, giảm nếu doanh nghiệp bị kết luận lợi dụng ưu đãi thuế sai mục đích
Trong chính sách thuế hiện hành, ưu đãi thuế được xem là công cụ quan trọng nhằm khuyến khích đầu tư vào các lĩnh vực, địa bàn hoặc ngành nghề ưu tiên. Tuy nhiên, khi doanh nghiệp lợi dụng ưu đãi thuế sai mục đích, hậu quả pháp lý không chỉ dừng lại ở việc chấm dứt ưu đãi mà còn có thể dẫn đến việc thu hồi toàn bộ số thuế đã được miễn, giảm trước đó.
Cụ thể, theo quy định của pháp luật về quản lý thuế (đặc biệt là Luật Quản lý thuế 2025 và các văn bản hướng dẫn), nếu cơ quan thuế xác định doanh nghiệp: Không đáp ứng điều kiện hưởng ưu đãi ngay từ đầu; Không duy trì đủ điều kiện trong suốt thời gian hưởng ưu đãi; Có hành vi kê khai sai, gian dối nhằm được hưởng ưu đãi thuế;… thì sẽ bị truy thu toàn bộ số thuế đã được miễn, giảm. Đồng thời, doanh nghiệp còn có thể phải:
- Nộp tiền chậm nộp tính trên số thuế bị truy thu;
- Bị xử phạt vi phạm hành chính về thuế (có thể lên tới 20% số thuế thiếu hoặc cao hơn nếu có yếu tố gian lận);
- Trường hợp nghiêm trọng, có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự về tội trốn thuế.
Đáng chú ý, rủi ro này mang tính hồi tố toàn bộ, tức là không chỉ áp dụng cho kỳ tính thuế hiện tại mà còn áp dụng cho toàn bộ thời gian doanh nghiệp đã hưởng ưu đãi không đúng quy định. Điều này có thể gây áp lực tài chính rất lớn, thậm chí ảnh hưởng đến khả năng thanh khoản và sự tồn tại của doanh nghiệp.
- Điều kiện tiên quyết để dự án đầu tư được hưởng ưu đãi
Theo Điều 18 Luật Thuế Thu nhập doanh nghiệp năm 2025, ưu đãi thuế thu nhập doanh nghiệp áp dụng đối với doanh nghiệp thực hiện chế độ kế toán, hóa đơn, chứng từ và nộp thuế theo phương pháp kê khai.
Ưu đãi thuế thu nhập doanh nghiệp theo diện dự án đầu tư mới (bao gồm cả dự án đầu tư thuộc điểm g khoản 2 Điều 12 của Luật này) quy định tại Điều 13, Điều 14 của Luật này không áp dụng đối với các trường hợp sáp nhập, hợp nhất, chia, tách, chuyển đổi chủ sở hữu, chuyển đổi loại hình doanh nghiệp và trường hợp khác do Chính phủ quy định.
Doanh nghiệp phải hạch toán riêng thu nhập từ hoạt động sản xuất, kinh doanh được ưu đãi thuế quy định tại các điều 4, 13, 14 và 15 của Luật này với thu nhập từ hoạt động sản xuất, kinh doanh không được ưu đãi thuế; trường hợp không hạch toán riêng được thì thu nhập từ hoạt động sản xuất, kinh doanh được ưu đãi thuế được xác định theo tỷ lệ giữa doanh thu hoặc chi phí của hoạt động sản xuất, kinh doanh được ưu đãi thuế trên tổng doanh thu hoặc tổng chi phí của doanh nghiệp.
Thuế suất 15% và 17% quy định tại khoản 2, khoản 3 Điều 10 của Luật này và quy định về ưu đãi thuế tại các điều 4, 13, 14 và 15 của Luật này không áp dụng đối với:
- Thu nhập từ chuyển nhượng vốn, chuyển nhượng quyền góp vốn; thu nhập từ chuyển nhượng bất động sản, trừ thu nhập từ đầu tư xây dựng nhà ở xã hội quy định tại điểm s khoản 2 Điều 12 của Luật này; thu nhập từ chuyển nhượng dự án đầu tư (trừ chuyển nhượng dự án chế biến khoáng sản), chuyển nhượng quyền tham gia dự án đầu tư, chuyển nhượng quyền thăm dò, khai thác, chế biến khoáng sản; thu nhập từ hoạt động sản xuất, kinh doanh ở ngoài Việt Nam;
- Thu nhập từ hoạt động tìm kiếm, thăm dò và khai thác dầu khí, tài nguyên quý hiếm khác và thu nhập từ hoạt động thăm dò, khai thác khoáng sản;
- Thu nhập từ sản xuất, kinh doanh trò chơi điện tử trên mạng; thu nhập từ sản xuất, kinh doanh hàng hóa, dịch vụ thuộc đối tượng chịu thuế tiêu thụ đặc biệt theo quy định của Luật Thuế tiêu thụ đặc biệt, trừ dự án sản xuất, lắp ráp ô tô, máy bay, trực thăng, tàu lượn, du thuyền, lọc hóa dầu;
- Trường hợp đặc thù theo quy định của Chính phủ.
Thuế suất 15% và 17% quy định tại khoản 2, khoản 3 Điều 10 của Luật này không áp dụng đối với doanh nghiệp là công ty con hoặc công ty có quan hệ liên kết mà doanh nghiệp trong quan hệ liên kết không phải là doanh nghiệp đáp ứng điều kiện áp dụng thuế suất quy định tại khoản 2, khoản 3 Điều 10 của Luật này.
- Thẩm quyền của Cục Thuế trong việc ra quyết định truy thu và xử phạt hành vi lợi dụng ưu đãi thuế sai mục đích
Theo khoản 2 Điều 47 Luật Quản lý thuế năm 2025 (có hiệu lực ngày 1/7/2026), thủ trưởng cơ quan quản lý thuế có thẩm quyền ra quyết định xử phạt vi phạm hành chính đối với hành vi lợi dụng ưu đãi thuế sai mục đích. Cụ thể:
Cục Thuế (cơ quan thuế cấp tỉnh) có thẩm quyền:
- Kiểm tra, thanh tra thuế đối với doanh nghiệp;
- Ấn định thuế, truy thu thuế đối với phần thuế đã được miễn, giảm không đúng quy định;
- Ra quyết định xử phạt vi phạm hành chính về thuế;
Trường hợp vi phạm có dấu hiệu hình sự, cơ quan thuế có trách nhiệm chuyển hồ sơ sang cơ quan điều tra theo quy định của pháp luật.
Như vậy, xử lý nghiêm các trường hợp lợi dụng ưu đãi thuế sai mục đích không chỉ góp phần bảo vệ nguồn thu ngân sách mà còn đảm bảo tính công bằng, minh bạch của hệ thống pháp luật thuế. Việc tăng cường kiểm tra, giám sát và áp dụng chế tài phù hợp sẽ giúp nâng cao hiệu quả quản lý và ngăn ngừa các hành vi vi phạm trong tương lai.
————————————————
Liên hệ Luật sư tư vấn:
Luật TLA là một trong những đơn vị luật sư hàng đầu, với đội ngũ luật sư, cán bộ nhiều kinh nghiệm trong các lĩnh vực hình sự, dân sự, doanh nghiệp, hôn nhân và gia đình,… Chúng tôi sẵn sàng hỗ trợ, giải đáp mọi thắc mắc về pháp lý của bạn. Nếu bạn còn thắc mắc về nội dung này, hãy liên hệ ngay với chúng tôi để được giải đáp thắc mắc.
1. Luật sư Vũ Thị Phương Thanh, Chủ tịch HĐTV Công ty Luật TNHH TLA, Đoàn Luật sư Hà Nội,
email: vtpthanh@tlalaw.vn;
2. Luật sư Trần Mỹ Lê, Giám đốc Công ty Luật TNHH TLA, Đoàn Luật sư Hà Nội;
email: tmle@tlalaw.vn
Công ty Luật TNHH TLA
Địa chỉ: Tầng 7, số 6 Dương Đình Nghệ, Yên Hòa, Hà Nội
Đinh Phương Thảo