1. Đặt vấn đề
Trong những năm gần đây, cùng với sự phát triển của các nền tảng số như Facebook, TikTok, YouTube hay Shopee Live, hoạt động livestream bán hàng đã trở thành một phương thức kinh doanh phổ biến tại Việt Nam. Chỉ cần một thiết bị kết nối internet, cá nhân hoặc doanh nghiệp có thể tiếp cận hàng nghìn, thậm chí hàng triệu người tiêu dùng trong thời gian ngắn.
Tuy nhiên, bên cạnh những lợi ích về thương mại và quảng bá sản phẩm, hoạt động livestream bán hàng cũng phát sinh nhiều vi phạm pháp luật. Không ít trường hợp người bán cố ý cung cấp thông tin sai sự thật về chất lượng, công dụng, nguồn gốc hoặc giá trị hàng hóa nhằm thu hút người mua. Một số trường hợp còn sử dụng hình ảnh giả, cắt ghép nội dung hoặc quảng cáo sản phẩm với công dụng vượt quá thực tế nhằm đánh vào tâm lý người tiêu dùng.
Những hành vi này không chỉ xâm phạm quyền lợi của khách hàng mà còn gây ảnh hưởng tiêu cực đến môi trường kinh doanh và trật tự quản lý thương mại. Vì vậy, việc xác định liệu livestream bán hàng sai sự thật có thể cấu thành tội “Lừa dối khách hàng” hay không là vấn đề có ý nghĩa lý luận và thực tiễn quan trọng.
2. Cơ sở pháp lý điều chỉnh hành vi livestream bán hàng sai sự thật
Hoạt động livestream bán hàng hiện nay chịu sự điều chỉnh của nhiều văn bản pháp luật khác nhau, bao gồm:
- Bộ luật Hình sự 2015
- Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 2023
- Luật Quảng cáo 2012
- Luật Thương mại 2005
- Nghị định 98/2020/NĐ-CP về xử phạt vi phạm hành chính trong hoạt động thương mại.
Theo Điều 198 Bộ luật Hình sự 2015, tội “Lừa dối khách hàng” được hiểu là hành vi cân, đong, đo, đếm gian dối hoặc dùng thủ đoạn gian dối khác trong mua bán hàng hóa nhằm thu lợi bất chính.¹
Bên cạnh đó, Điều 10 Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 2023 nghiêm cấm tổ chức, cá nhân kinh doanh cung cấp thông tin không đầy đủ, sai lệch hoặc gây nhầm lẫn cho người tiêu dùng.²
Ngoài ra, Điều 8 Luật Quảng cáo 2012 cũng nghiêm cấm hành vi quảng cáo sai sự thật về chất lượng, công dụng, xuất xứ hoặc khả năng kinh doanh của sản phẩm, dịch vụ.³
3. Livestream bán hàng sai sự thật có thể cấu thành tội lừa dối khách hàng không?
3.1. Về bản chất pháp lý của hành vi livestream bán hàng
Livestream bán hàng là hoạt động thương mại được thực hiện thông qua nền tảng số, trong đó người bán trực tiếp giới thiệu sản phẩm và tương tác với khách hàng theo thời gian thực. Về bản chất, đây vẫn là hoạt động mua bán hàng hóa và chịu sự điều chỉnh của pháp luật thương mại và bảo vệ người tiêu dùng.
Do đó, nếu người bán cố ý đưa ra thông tin sai lệch nhằm khiến khách hàng hiểu sai về hàng hóa và thực hiện giao dịch thì hành vi này có thể bị xem xét dưới góc độ hành vi gian dối trong hoạt động thương mại.
3.2. Các dấu hiệu cấu thành tội “Lừa dối khách hàng”
Để xác định livestream bán hàng sai sự thật có cấu thành tội phạm hay không cần xem xét đầy đủ các yếu tố cấu thành tội “Lừa dối khách hàng”.
Thứ nhất, về chủ thể
Chủ thể của tội phạm là người có năng lực trách nhiệm hình sự và thực hiện hành vi gian dối trong hoạt động mua bán hàng hóa hoặc cung ứng dịch vụ.
Trong thực tiễn livestream bán hàng, chủ thể có thể là:
- Cá nhân bán hàng online;
- Chủ shop;
- Người nổi tiếng, KOLs, KOCs;
- Doanh nghiệp kinh doanh trên nền tảng số.
Thứ hai, về mặt khách quan
Hành vi khách quan thể hiện ở việc sử dụng thủ đoạn gian dối nhằm làm khách hàng hiểu sai về hàng hóa hoặc dịch vụ.
Ví dụ:
- Quảng cáo mỹ phẩm có công dụng chữa bệnh;
- Giới thiệu hàng giả là hàng chính hãng;
- Livestream sai về xuất xứ hàng hóa;
- Dùng hình ảnh chỉnh sửa để đánh lừa khách hàng;
- Quảng cáo thực phẩm chức năng như thuốc điều trị bệnh.
Nếu hành vi này nhằm mục đích thu lợi bất chính và gây thiệt hại cho khách hàng thì có thể thỏa mãn dấu hiệu khách quan của tội phạm.
Thứ ba, về mặt chủ quan
Người thực hiện hành vi phải có lỗi cố ý, tức là nhận thức được thông tin mình cung cấp là sai sự thật nhưng vẫn cố tình quảng bá nhằm bán được hàng và thu lợi.
Nếu người livestream không biết thông tin sai lệch do bị nhà cung cấp che giấu thì có thể chưa đủ căn cứ để truy cứu trách nhiệm hình sự.
Thứ tư, về hậu quả
Tội “Lừa dối khách hàng” đòi hỏi hành vi phải gây thiệt hại hoặc thu lợi bất chính đến mức luật định. Trong nhiều trường hợp, livestream bán hàng sai sự thật có thể chỉ bị xử phạt hành chính nếu mức độ vi phạm chưa nghiêm trọng.
Tuy nhiên, nếu:
- Thu lợi lớn;
- Gây ảnh hưởng đến sức khỏe người tiêu dùng;
- Có tổ chức;
- Thực hiện nhiều lần;
thì hoàn toàn có thể bị xử lý hình sự.
4. Phân biệt xử phạt hành chính và truy cứu trách nhiệm hình sự
Không phải mọi hành vi livestream bán hàng sai sự thật đều bị xử lý hình sự. Trên thực tế, phần lớn trường hợp trước tiên sẽ bị xử phạt vi phạm hành chính theo Nghị định 98/2020/NĐ-CP.
Các hình thức xử phạt có thể bao gồm:
- Phạt tiền;
- Buộc cải chính thông tin;
- Buộc thu hồi sản phẩm;
- Tước quyền kinh doanh trong một thời gian nhất định.
Chỉ khi hành vi đạt đến mức độ nguy hiểm đáng kể cho xã hội và có đầy đủ dấu hiệu cấu thành tội phạm thì mới bị truy cứu trách nhiệm hình sự.
Điều này cho thấy ranh giới giữa vi phạm hành chính và tội phạm trong hoạt động livestream bán hàng phụ thuộc vào:
- Mức độ gian dối;
- Hậu quả gây ra;
- Giá trị thu lợi bất chính;
- Mục đích và lỗi của người thực hiện.
5. Một số khó khăn trong thực tiễn xử lý
5.1. Khó chứng minh yếu tố cố ý
Nhiều người livestream cho rằng họ chỉ “quảng cáo theo thông tin nhà cung cấp” và không biết sản phẩm sai sự thật.
5.2. Khó kiểm soát môi trường số
Hoạt động livestream diễn ra liên tục, nhanh chóng và có thể xóa nội dung sau khi phát sóng nên gây khó khăn cho cơ quan quản lý trong việc thu thập chứng cứ.
5.3. Sự tham gia của người nổi tiếng
Nhiều KOLs, người nổi tiếng tham gia quảng bá sản phẩm nhưng chưa có cơ chế xác định rõ trách nhiệm pháp lý khi quảng cáo sai sự thật.
6. Kiến nghị hoàn thiện pháp luật
Để nâng cao hiệu quả xử lý hành vi livestream bán hàng sai sự thật, cần:
- Hoàn thiện quy định pháp luật về trách nhiệm của người livestream;
- Tăng cường kiểm soát hoạt động quảng cáo trên nền tảng số;
- Bổ sung cơ chế xử lý riêng đối với KOLs, influencers quảng cáo sai sự thật;
- Tăng mức xử phạt đối với hành vi gian dối có quy mô lớn;
- Nâng cao nhận thức pháp lý của người tiêu dùng khi mua hàng online.
7. Kết luận
Livestream bán hàng là một hình thức thương mại hiện đại nhưng cũng tiềm ẩn nhiều nguy cơ vi phạm pháp luật. Trong trường hợp người bán cố ý cung cấp thông tin sai sự thật nhằm đánh lừa khách hàng để thu lợi bất chính thì hành vi này hoàn toàn có thể bị xem xét về tội “Lừa dối khách hàng” theo quy định của pháp luật hình sự Việt Nam.
Tuy nhiên, việc xử lý hình sự cần dựa trên đầy đủ các yếu tố cấu thành tội phạm và đánh giá cụ thể mức độ nguy hiểm của hành vi. Trong bối cảnh thương mại điện tử ngày càng phát triển, việc hoàn thiện pháp luật và tăng cường quản lý hoạt động livestream bán hàng là yêu cầu cần thiết nhằm bảo vệ người tiêu dùng và bảo đảm môi trường kinh doanh lành mạnh.
Liên hệ Luật sư tư vấn:
Liên hệ Luật sư tư vấn: Luật TLA là một trong những đơn vị luật sư hàng đầu, với đội ngũ luật sư, cán bộ nhiều kinh nghiệm trong các lĩnh vực hình sự, dân sự, doanh nghiệp, hôn nhân và gia đình,… Chúng tôi sẵn sàng hỗ trợ, giải đáp mọi thắc mắc về pháp lý của bạn. Nếu bạn còn thắc mắc về nội dung này, hãy liên hệ ngay với chúng tôi để được giải đáp thắc mắc.
1. Luật sư Vũ Thị Phương Thanh, Chủ tịch HĐTV Công ty Luật TNHH TLA, Đoàn Luật sư Hà Nội,
email: vtpthanh@tlalaw.vn;
2. Luật sư Trần Mỹ Lê, Giám đốc Công ty Luật TNHH TLA, Đoàn Luật sư Hà Nội;
email: tmle@tlalaw.vn
Địa chỉ: Tầng 7, số 06 Dương Đình Nghệ, Yên Hòa, Hà Nội
Website: https://tlalaw.vn/
Hotline: 0906246464
Khương Ngọc Lan